Rực rỡ văn hóa Óc Eo - Kỳ II: Công cuộc khai quật

03/06/2015 - 07:05
A A

 

(AGO) - Đầu thế kỷ XX, những cổ vật đa dạng về loại hình, độc đáo về chất liệu và đẹp rực rỡ qua bàn tay chế tác, được phát hiện ở cánh đồng Óc Eo - Ba Thê sau hàng ngàn năm bị chôn vùi, thu hút sự quan tâm của các học giả quốc tế, đặc biệt đối với nhà khảo cổ người Pháp Louis Malleret. Chính ông đề nghị đặt tên Óc Eo cho vùng đất mà qua khảo cổ xác định là trung tâm của nền văn hóa một thời rực rõ.

>>>Rực rỡ văn hóa Óc Eo - Kỳ I: Hoài niệm về vương quốc hùng cường

16ps.jpg

Ong Louis Malleret, người có công lớn trong khai quật di chỉ văn hóa Oc Eo

Di tích văn hóa Óc Eo được ông L. Malleret ở Trường Viễn Đông bác cổ phát hiện năm 1942 và khai quật đầu tiên vào đầu năm 1944 tại nhiều nơi, trong đó có Óc Eo, lúc đó với địa danh là Ba Thê. Mùa khô năm sau, ông định tiếp tục khai quật nhưng bị người Nhật (đảo chính Pháp ngày 9-3) bắt giữ và sau đó được Việt Minh trả tự do.

Trở về Pháp, ông chú tâm chỉnh lý tài liệu, bản vẽ và công bố kết quả khai quật, khảo cổ học về Óc Eo trong bộ sách đến 4 tập, với khoảng 1.700 trang viết, 723 trang vẽ. Đây được xem là công trình nghiên cứu, khảo cổ về văn hóa Óc Eo quy mô nhất, có tầm khoa học và lịch sử lớn nhất từ trước đến nay.

Theo công bố, từ năm 1942 - 1945, đoàn khảo cổ đã đào và thu được 1.311 món nữ trang, cân nặng 1.120grs (37,8grs = 100gram). Sau ngày 9-3-1945, còn thu lại được một số cổ vật bị đào trộm, gồm: 453grs, 10.062 viên ngọc và đá quý…

Ngoài những “của cải” trên còn khai quật được 2 Huy chương vàng đúc nổi hình và tên hoàng đế Roma (Ý) Antoninus (138 - 161) và M. Aurelius (161 - 180), 1 đèn bằng đồng của Ba Tư, gương đồng thời nhà Hán (25 - 220) và nhiều thẻ đeo bằng thủy tinh, đồng, thiếc, vàng… khắc tự dạng nước ngoài.

16t6.jpg

Hiện vật gỗ

Sau năm 1975, việc nghiên cứu văn hóa cổ ở ĐBSCL, trong đó có nền văn hóa Óc Eo là nhiệm vụ trọng yếu của khảo cổ học Việt Nam. Từ đó, hàng loạt địa điểm văn hóa Óc Eo được khai quật (diện tích tới 450 héc-ta), là cảng biển lớn nhất, thành phố ven biển trung tâm, đại diện cho vương quốc trên mọi lĩnh vực.

Qua khảo cổ, nền văn hóa này để lại nhiều loại hình kiến trúc khác nhau như vết tích nhà sàn, những kiến trúc đồ sộ xây bằng gạch, đá lẫn lộn. Những viên đá có kích thước rất lớn được lắp ghép, kết nối bằng kỹ thuật chốt, mộng. Nhà sàn xây dựng bằng gỗ còn để lại dấu tích là những cọc có niên đại từ thế kỷ III - V, nghệ thuật tạc tượng điêu luyện, các sản phẩm thủ công đa dạng và tinh xảo thể hiện sự chuyên môn hóa qua chế tác các loại trang sức, con dấu bằng đá quý, thủy tinh, thạch anh, mã não với nhiều màu sắc, nhiều kích cỡ có nguồn gốc ngoại nhập.

Đặc biệt, trên các sản phẩm và bia đá tìm thấy nhiều chữ viết dạng chữ Phạn (Brami) thế kỷ V thời Gupsta của Ấn Độ cổ đại, vùng Địa Trung Hải, Trung Đông và Trung Hoa.

16t6a.jpg

Hiện vật kim loại

Mộ táng là các huyệt mộ hình vuông, hình chữ nhật hay hình phễu, bên trên ốp gạch hay lát đá, bên trong chứa nhiều hiện vật quý giá như các mảnh vàng có chạm khắc biểu tượng của đạo Bà la môn hay đạo Phật. Hiện vật bằng vàng có nhiều kiểu dáng, loại hình như bông tai, nhẫn, hạt chuỗi và nhiều lá vàng chạm khắc tự dạng, hình người và động vật rất điêu luyện. Đặc biệt, phát hiện được nhiều pho tượng bằng đá, gỗ độc đáo (hiện được lưu giữ ở các bảo tàng).

Sự đa dạng của loại hình và hình thức phản ảnh sự đan xen về nguồn gốc ảnh hưởng, trong đó chủ yếu là nghệ thuật Ấn Độ, đồng thời cũng thể hiện rõ xu hướng bản địa hóa. Riêng mặt hàng gốm có mặt hầu hết trong các di tích khảo cổ và là loại hình hiện vật thể hiện rõ nhất truyền thống bản địa với các bình, hũ, nồi, nắp, chén, chai, cốc, dĩa, bếp lò… Ngoài đồ gốm gia dụng, vật liệu xây dựng bằng đất nung như gạch ngói, phù điêu trang trí cũng là di vật chủ yếu trong di tích kiến trúc của văn hóa Óc Eo.

Sau hàng ngàn năm bị hoang phế bởi lũ lụt, sự bồi đắp của phù sa, của chiến tranh, sự phá hoại của con người, dấu tích văn hóa Óc Eo chỉ còn là những phế tích với “các mảnh vụn” của nghệ thuật và kỹ thuật chế tác. Việc sưu tầm, lưu giữ, nghiên cứu và bảo tồn di tích, di vật văn hóa Óc Eo sẽ góp phần làm sáng tỏ quá trình khai phá, mở mang, phát triển vùng đất này và thúc đẩy công cuộc phát triển kinh tế - xã hội ngày nay.

Bài, ảnh: NGUYỄN RẠNG

Kỳ cuối: Định hướng bảo tồn và phát triển