Bảo tồn những “báu vật văn hóa” sống

25/01/2016 - 04:12
A A

(AGO) - Bảo vệ văn hóa phi vật thể (VHPVT) không thể tách rời việc bảo vệ con người, tức là bảo vệ các nghệ nhân- chủ thể sáng tạo di sản văn hóa. Tôn vinh nghệ nhân là yếu tố cực kỳ quan trọng trong việc bảo vệ các di sản VHPVT. Thế nên, vinh danh “Nghệ nhân ưu tú” (NNƯT) còn nhằm bảo vệ, giữ gìn những “báu vật văn hóa sống” để tiếp tục đào tạo lực lượng kế thừa di sản.

Những “báu vật văn hóa sống”

Nghệ nhân Neang Oks (1953, ngụ xã Ô Lâm, Tri Tôn) là người có nhiều cống hiến trong việc giữ gìn, phát triển bộ môn nghệ thuật Dì Kê của đồng bào Khmer. Bà là một trong 13 người ở An Giang được vinh danh “Nghệ nhân ưu tú” mới đây. Từ nhỏ, bà đã được cha truyền dạy kỹ năng múa, hát Dì Kê. Do yêu thích nghệ thuật này, bà không ngừng luyện tập và tham gia Đoàn nghệ thuật Dì Kê từ năm 1995. Tuy điều kiện khó khăn nhưng nghệ nhân Neang Oks vẫn quyết tâm gắn bó, vận động nhiều người có năng khiếu tham gia biểu diễn cho đoàn và hướng dẫn hát, múa cho những diễn viên trẻ mới vào nghề. Hai mươi năm gắn bó với đoàn, nghệ nhân Neang Oks đã tham gia biểu diễn ở ĐBSCL, TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội… và hướng dẫn cho nhiều lớp trẻ kế thừa bộ môn nghệ thuật độc đáo của đồng bào Khmer. Trong gia đình, chồng của nghệ nhân Neang Oks cũng rất đam mê nghệ thuật Dì Kê; đặc biệt con gái Neang Kunh Thia là diễn viên tiêu biểu nhất trong số những người do bà đào tạo. Kunh Thia tiếp thu rất nhanh về hát, múa Dì Kê, đặc biệt múa tốt những bài múa cổ… “Dì Kê là loại hình nghệ thuật đặc sắc, khác nghệ thuật Dù Kê. Dì Kê đòi hỏi phải có người hướng dẫn hát đế và nhóm múa minh họa cho nội dung lời hát đế. Người hướng dẫn hát đế thị phạm cho các động tác ca ra bộ. Mỗi lời hát phải có động tác ca ra bộ phù hợp nội dung. Đây là yếu tố quan trọng không thể thiếu trong một vở tuồng hát Dì Kê… Hiện, Đoàn nghệ thuật Dì Kê của gia đình Neang Oks có 25 người, thường xuyên luyện tập và biểu diễn. Địa phương không còn Đoàn nghệ thuật Dì kê nào hoạt động, chỉ còn duy nhất của gia đình tôi nên cố gắng duy trì”- Nghệ nhân Neang Oks chia sẻ.

T7-1.jpg

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hồ Việt Hiệp trao Bằng công nhận danh hiệu của Chủ tịch nước cho các “Nghệ nhân ưu tú”

Nghệ nhân Chau Nưng (1937, ngụ xã Ô Lâm, Tri Tôn) sắp bước qua tuổi 80 nhưng ông luôn tâm huyết với tiếng đàn Ch’pay của người Khmer. Đàn Ch’pay là loại hình nghệ thuật “ca kể chuyện” hoặc đệm cho hát, múa với những làn điệu dân ca nói về cuộc sống đồng bào Khmer. Đàn có 3 điệu lý cơ bản là Thách chơi, Phai thách và Chằm bôn. Đây là điệu nhạc để người vừa đàn, vừa hát được nhịp nhàng. Với niềm đam mê sâu sắc, ông Chau Nưng đã tự mày mò luyện tập và chính thức chơi đàn năm 25 tuổi. Từ đó, ông tích cực học hỏi và tham gia biểu diễn những dịp lễ hội ở địa phương, như: Chol-chnam-thmay, Dolta… hay dịp làm phước nhà, lễ cưới hỏi… Ông Chau Nưng cho biết: “Độc tấu đàn Ch’pay là loại hình nghệ thuật độc đáo của dân tộc Khmer, đòi hỏi người chơi đàn có lòng đam mê, nhạy bén, chịu khó nên rất ít người theo học. Điều này làm cho nghệ thuật đàn Ch’pay dần bị mai một. Tôi mong muốn trao truyền ngón đờn của mình cho lớp trẻ để giữ gìn nghệ thuật diễn tấu độc đáo của dân tộc…”.

Ông Chau Ty (Hòa thượng Khanh Đek Kô, sinh năm 1941, xã Núi Tô, Tri Tôn) được vinh danh với nghệ thuật “Khắc Kinh trên lá buông”. Nghệ nhân Chau Ty được học loại hình độc đáo này từ sư cả Chau Riêng chùa Rây Veng (đã mất) từ năm 1966. Đến nay, ông đã khắc 3 bộ Kinh lá buông, mỗi bộ từ 50- 80 lá. Những năm gần đây, lá buông trong vùng không còn nhiều, Kinh được khắc bằng loại chữ cổ nên rất ít người biết đọc, biết khắc. Ông Chau Ty cho biết: “Kinh lá buông là nghệ thuật đặc biệt trong VHPVT về chữ viết và kỹ thuật khắc trên lá của người Khmer. Nội dung Kinh là giáo lý nhà Phật hướng mọi người làm điều tốt. Khắc kinh trên lá đòi hỏi phải rèn luyện, khéo tay, rất kiên nhẫn và phải biết chữ Khmer cổ mới làm được. Nếu khắc sai 1 chữ thì bỏ cả lá buông”. Cách thực hiện công việc này rất tỉ mỉ: Người ta dùng một loại viết tự chế, ngòi là đầu kim gắn với thân trên bằng gỗ. Khi khắc, đè lên ngón tay cái của bàn tay trái khắc từng chữ, ngón tay cái đẩy dần về phía bên phải. Sau khi xong, dùng một loại nguyên liệu (than cà nhuyễn trộn dầu chai) chà lên từng chữ cho nổi màu”.

Trước nguy cơ mai một, năm 2014, Sở Văn hóa- Thể thao và Du lịch mở lớp và mời ông Chau Ty giảng dạy lớp khắc Kinh lá buông tại chùa Svai So Tumnop cho 14 sư ở 9 chùa Khmer ở Tri Tôn và Tịnh Biên để bảo tồn loại hình nghệ thuật này.

Theo Quyết định 2533 của Chủ tịch nước, An Giang có 13 “Nghệ nhân ưu tú” được vinh danh, gồm các loại hình: Đờn ca tài tử Nam Bộ (các nghệ nhân: Đặng Hoàng Linh, Phương Hồng Thắm, Trần Văn Suôl, Trương Văn Tấn, Nguyễn Hữu Ni, Lê Thành Phố, Trần Thị Mỹ Hạnh (đờn ca tài tử, hát ru, dân ca), Nguyễn Văn Sưỡng (đàn ghi-ta), Hồ Duy Tuấn (độc quyền cầm)); nghệ thuật Dì Kê (Neang Oks); độc tấu đàn Ch’pay (Chau Nưng); khắc Kinh lá buông Khmer (Chau Ty); chạm khắc gỗ (Hồ Văn Lai).

 

Bài, ảnh: HỮU HUYNH