Quyết định 1385/QĐ-UBND, ngày 16/4/2026 của UBND tỉnh An Giang phê duyệt kế hoạch thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn I; Quyết định 23/2026/QĐ-UBND, ngày 29/4/2026 của UBND tỉnh An Giang về Bộ tiêu chí xã nông thôn mới, đã đặt ra một cuộc cách mạng thực sự về cách làm nông thôn mới ở của tỉnh An Giang sau sáp nhập.

Nếu giai đoạn 2010-2025 là giai đoạn phủ kín hạ tầng, thì giai đoạn 2026-2030 là giai đoạn nâng chất. Điều này thể hiện rõ nhất ở Bộ tiêu chí mới: 10 tiêu chí, 47 chỉ tiêu, trong đó có 7 chỉ tiêu hoàn toàn mới chưa từng có.

Phân tích 7 chỉ tiêu mới cho thấy một định hướng phát triển rất rõ ràng của An Giang. Chỉ tiêu 3.9 về phát triển kinh tế tư nhân gắn với tạo việc làm và 3.8 về hộ nông dân sản xuất kinh doanh giỏi là lời giải cho bài toán "lấy thu nhập làm gốc". Chỉ tiêu 7.2 về số hóa dữ liệu nông nghiệp và môi trường và 10.3 về camera AI giám sát an ninh toàn xã là đòi hỏi của chính quyền số, xã hội số. Còn chỉ tiêu 1.3 về quy chế quản lý kiến trúc lại là câu chuyện giữ bản sắc, không để nông thôn mới nào cũng giống nông thôn mới nào.

Ông Lê Hữu Toàn nhấn mạnh, đây là những chỉ tiêu bắt buộc phải có nếu muốn nói đến nông thôn hiện đại. Không thể có xã nông thôn mới hiện đại mà trạm y tế vẫn là trạm xá cũ, không thể có xã thông minh khi dữ liệu đồng ruộng vẫn nằm trong sổ tay của cán bộ.

Và để 7 chỉ tiêu khó đó khả thi, An Giang đã làm một việc mà nhiều địa phương chưa dám làm: xóa bỏ tư duy cào bằng.

Tỉnh chia 85 xã thành 3 nhóm. Nhóm I là các xã gắn với định hướng đô thị như Kiên Lương, Châu Thành, áp dụng tiêu chuẩn đường TCVN 13592:2022, phải nhựa hóa 100%. Nhóm II là nhóm trung bình như Tiên Hải, U Minh Thượng, áp dụng TCVN 10380:2014, cứng hóa từ 90%. Nhóm III là các xã khu vực II, III vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi như Châu Phong, Long Điền, chuẩn nghèo đa chiều được nới lên dưới 13%, trong khi Nhóm I phải dưới 2%.

Đây là một phân tích rất phát triển. Nó thừa nhận sự khác biệt về xuất phát điểm và không bắt xã đảo Tiên Hải với 255ha phải chạy đua bê tông với xã Long Điền có gần 5.000ha. Thay vào đó, nó bắt mỗi xã phải phát huy lợi thế so sánh của mình.

Cùng với đó là cơ chế phân bổ vốn theo hệ số ưu tiên, không cộng gộp. Thôn đặc biệt khó khăn hệ số 1.0, xã khu vực III, xã an toàn khu, xã biên giới, xã đảo, đặc khu hệ số 50.0, xã khu vực II hệ số 40.0, khu vực I hệ số 30.0 và xã còn lại 25. Tổng vốn Trung ương dự kiến 3.060.950 triệu đồng và vốn đối ứng tỉnh 4.101.670 triệu đồng sẽ được chảy về nơi khó nhất, xa nhất.

Lộ trình 85 xã cũng được rải đều, không dồn cuối kỳ: 2026 có 13 xã, 2027 có 20 xã, 2028 có 26 xã và 2029 có 26 xã. Đó là một lộ trình của sự thực chất, tránh bệnh thành tích.

Nếu báo cáo do ông Lê Hữu Toàn trình bày tại hội nghị là tầm nhìn, thì báo cáo của 8 xã điểm là nơi tầm nhìn ấy va chạm với đời sống, đầy sinh động.

Biểu đồ kinh tế -xã hội 4 xã Mỹ Hòa Hưng, Kiên Lương, Châu Thành, Châu Phong

Tại Mỹ Hòa Hưng, một trong 13 xã điểm năm 2026, báo cáo do Chủ tịch UBND xã Lý Huỳnh Nhật Nam trình bày cho thấy xã đã đạt 7/10 tiêu chí, 43/47 chỉ tiêu. Nhưng 4 chỉ tiêu còn lại đều là 4 chỉ tiêu mới: du lịch nông thôn, cụm công nghiệp, số hóa dữ liệu và camera AI. Chủ tịch xã thẳng thắn nhìn nhận, làm đường đã khó, làm du lịch và làm số hóa còn khó hơn, nhưng đó là con đường bắt buộc. Xã đã chi 1,639 tỷ đồng vốn sự nghiệp nông thôn mới để chuẩn bị cho chặng mới.

Câu chuyện ở Kiên Lương lại khác. Sau khi sáp nhập 2 xã và 1 thị trấn, Kiên Lương trở thành một xã đô thị ven biển thuộc Nhóm I. Báo cáo của UBND xã Kiên Lương cho thấy một bức tranh hạ tầng tương đối sáng: nhựa hóa đạt 91% với 112,67km trên 123,82km đường, 25 tuyến kênh dài 44km, thu nhập bình quân đạt 102,48 triệu đồng/người/năm, nhà kiên cố trên 98%, nghèo chỉ còn 0,94%, rác thải 27,8 tấn/ngày được thu gom 100%. Nhưng xã vẫn vướng 3 tiêu chí, trong đó có tiêu chí 4 về lao động có bằng cấp. Dù tỷ lệ qua đào tạo đạt 81,92%, nhưng tỷ lệ có bằng cấp, chứng chỉ phải trên 60% thì xã chưa có số liệu thống kê. Đó là cái khó của đô thị mới: lao động nhiều nhưng lao động có kỹ năng cao thì thiếu.

Xuống phía Nam, xã Châu Thành, được hợp nhất từ Minh Hòa, Giục Tượng và thị trấn Minh Lương, lại là một ví dụ về khó khăn sau sáp nhập. Theo Chủ tịch UBND xã Châu Thành Nguyễn Văn Hiền xã chỉ đạt 3/10 tiêu chí là 4, 7 và 9, tương đương 32/47 chỉ tiêu. Xã còn nợ 15 chỉ tiêu thuộc 7 nhóm tiêu chí. Dòng vốn chuyển nguồn 1,2 tỷ đồng nông thôn mới và 1,518 tỷ đồng giảm nghèo đang là phao cứu sinh để xã triển khai các dự án 2,3,4,6,7. Lãnh đạo xã cho biết, việc hợp nhất 3 đơn vị khiến công tác rà soát hồ sơ minh chứng phải làm lại từ đầu.

Ngược lại, xã Châu Phong, với 1.269 hộ đồng bào Chăm trên tổng số 12.892 hộ, lại cho thấy sức mạnh của nội lực. Xã đã từng đạt 19/19 tiêu chí cũ. Nay thuộc Nhóm III khu vực II vùng DTTS&MN, xã đạt 4/10 tiêu chí mới. Lợi thế của Châu Phong là lúa chất lượng cao 3.737ha đạt 97%, năng suất 8-8,5 tấn/ha, sản lượng 89.385 tấn/năm và 10 mô hình nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao. Nhưng để đạt chuẩn mới, xã phải giải bài toán thu nhập và môi trường, vốn là điểm yếu của vùng đồng bào.

Biểu đồ kinh tế -xã hội 4 xã Tiên Hải, Long Điền, U Minh Thượng, Phú Hòa

Câu chuyện sinh động nhất có lẽ là ở Tiên Hải. Giữa biển khơi với 18 hòn đảo lớn nhỏ, xã đảo này với 445 hộ, 1.880 khẩu đã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao. Chủ tịch UBND xã Tiên Hải trong báo cáo của mình đã đặt mục tiêu đạt chuẩn theo Bộ tiêu chí mới vào năm 2028. Hiện xã đạt 6/10 tiêu chí, không còn hộ nghèo, thu nhập 80 triệu năm 2025 và ước 87 triệu năm 2026.

Trên đảo, mô hình nuôi cá mú trân châu lồng bè của Hợp tác xã Tiên Hải gắn với chuỗi giá trị, cùng 2 sản phẩm OCOP 3 sao là cá khô Lò Tó và cá Bóp Tiên Hải, đang là hướng đi xanh. Nhưng xã đang vướng đúng những chỉ tiêu hiện đại: chưa có quy chế quản lý kiến trúc, trạm y tế thiếu bác sĩ và thiết bị chuyên sâu, chưa có ấp thông minh vì cáp quang và sóng 4G, 5G chưa phủ, và mới chỉ có camera thường chứ chưa có camera AI. Một ngư dân trên đảo nói vui: "Điện lưới còn chập chờn, nói chi đến AI, nhưng phải làm thôi, vì du lịch sinh thái biển đảo mà không có an ninh thông minh thì khách không dám ở lại đêm".

Cánh đồng chuối ở U Minh Thượng. Ảnh: THỦY TIÊN

Xã Long Điền ở phía Đông tỉnh với gần 50.000 dân, đặt mục tiêu 2027. Xã mới đạt 4/10 tiêu chí.

U Minh Thượng với 8.925 hộ, nghèo còn 2,4% và cận nghèo 3,13%, đặt mục tiêu 2028 với lộ trình rất thực tế: năm 2026 thêm 20 nội dung, năm 2027 thêm 14 và năm 2028 hoàn thiện 9 nội dung còn lại.

Còn Phú Hòa chỉ mới đạt 3/10 tiêu chí với 35/47 chỉ tiêu, nhưng lại có khát vọng lớn với 12 công trình trọng điểm trị giá 251,950 tỷ đồng và quyết tâm đưa tỷ lệ nghèo về 0,036%.

Từ 8 xã trên, có thể thấy điểm nghẽn chung không nằm ở quyết tâm, mà nằm ở 3 chữ: mới, vốn và người. Mới là Bộ tiêu chí mới với yêu cầu cao hơn, định lượng hơn. Vốn là nhu cầu vốn cho hạ tầng số, hạ tầng môi trường rất lớn trong khi vốn sự nghiệp năm 2026 chưa phân bổ kịp. Người là đội ngũ cán bộ sau sáp nhập vừa thiếu, vừa kiêm nhiệm, chưa được tập huấn về lập hồ sơ minh chứng cho các tiêu chí mới như số hóa hay camera AI.

Nhưng chính trong điểm nghẽn lại thấy lối ra. An Giang không chọn cách hạ chuẩn để đạt số lượng, mà chọn cách giữ chuẩn cao, phân nhóm khoa học và lồng ghép nguồn lực.

Ở cấp tỉnh, Sở Nông nghiệp và Môi trường đề xuất nghiên cứu hạ chuẩn một số tiêu chí về văn hóa, giáo dục, y tế cho phù hợp với xã Nhóm III, nhưng không hạ chuẩn về môi trường và thu nhập.

Ở cấp xã, giải pháp là phải tuyên truyền để người dân hiểu, người dân không chỉ là người thụ hưởng mà là chủ thể, là người giám sát. Như cách xã Long Điền đang làm với mô hình "Tuyến đường hoa", "Nhà sạch, vườn đẹp" hay cách Tiên Hải vận động người dân phân loại rác tại nguồn để tái chế trên 90%.

Nuôi cá lồng bè trên biển ở Tiên Hải. Ảnh: DANH THÀNH

Nông thôn mới của An Giang giai đoạn 2026-2030 vì thế còn nguyên tính thời sự. Nó không phải là một phong trào xây dựng cơ bản, mà là một cuộc cải cách về quản trị nông thôn. Nó bắt đầu từ quyết định của Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Lê Hữu Toàn trên bàn giấy, nhưng sẽ được quyết định bởi việc một hộ nuôi cá mú ở Tiên Hải có được vay vốn tín dụng chính sách hay không, một hợp tác xã ở Châu Phong có bán được gạo chất lượng cao qua thương mại điện tử hay không và một tuyến đường ở Kiên Lương có được lắp camera AI để người dân yên tâm đi lại ban đêm hay không.

Đó mới là nông thôn mới thực chất.

Trẻ em ở xã Mỹ Hòa Hưng. Ảnh: LÊ TRUNG HIẾU