Mùa cốm dẹp và lễ cúng trăng của người Khmer Nam bộ

02/11/2014 - 17:00
A A

(AGO) - Người Khmer Nam bộ có ba ngày lễ Tết quan trọng đó là Dolta, Chol Chnam Thmay và Ok om bok. Theo phong tục cổ truyền, cứ vào rằm tháng 10 âm lịch hàng năm, khi con trăng tròn đầy, đồng bào Khmer, đặc biệt ở hai tỉnh Sóc Trăng và Trà Vinh lại long trọng tổ chức lễ Ok om bok, còn gọi là lễ cúng trăng, lễ đút cốm dẹp, để tưởng nhớ công ơn mặt trăng, vị thần điều tiết mùa màng, mang lại ấm no hạnh phúc cho con người...

O01A.jpg

O02A.JPG

Ảnh sưu tầm

Lễ Ok om bok còn gọi là lễ cúng trăng hay lễ "Đút cốm dẹp" (Bon sâm peah preah khe) có từ rất lâu đời, khi người dân ở Nam bộ bắt đầu biết trồng lúa nước. Lễ hội được diễn ra vào ngày 15 tháng 10 âm lịch hàng năm. Lễ đút cốm dẹp có ý nghĩa: Thứ nhất là đưa tiễn nước ra sông, vì thời gian tổ chức lễ vào thời điểm cuối năm, lượng mưa đã giảm nhiều, mực nước ở ruộng, ao, hồ, sông bắt đầu hạ xuống. Thứ hai, các nhà nông bắt đầu vào thu hoạch vụ mùa và các nông sản. Thứ ba, đồng bào Khmer vốn đã được tiếp thu cả hai nền văn minh của đạo Bà La Môn và đạo Phật, nên mới có nghi lễ cúng trăng.

Theo truyền thuyết, từ xa xưa đồng bào Khmer Nam bộ có hai cái Tết: Tết âm lịch và Tết dương lịch. Nếu theo Kinh Hôra, ngày 15 tháng 10 âm lịch là ngày kết thúc một chu kỳ của mặt trăng xoay quanh trái đất. Đúng vào lúc 24 giờ của ngày này thì bóng trăng không xê dịch, cột trụ trồng trên sân đứng thẳng ngoài trời. Người xưa cho rằng đây là ngày bước sang năm mới âm lịch và mặt trăng bắt đầu chuyển sang một chu kỳ mới.

Năm nay, là năm nhuần, nên lễ cúng trăng sẽ tổ chức vào ngày rằm tháng 9 âm lịch (nhằm ngày 7-11-2014). Vào những ngày này, bà con ở Trà Vinh, Sóc Trăng và những nơi có đông đảo bà con người Khmer sinh sống đều rộn ràng quết (giã) cốm dẹp để phục vụ cho ngày hội lớn. Sôi động nhất là làng cốm dẹp Ba So ở xã Nhị Trường, huyện Cầu Ngang, tỉnh Trà Vinh, với hơn 50 gia đình làm cốm dẹp quanh năm, bình quân mỗi hộ quết 5 giạ nếp/ ngày. Từ nhiều thập kỷ qua, thương hiệu cốm dẹp Ba So đã lan tỏa khắp các tỉnh miền Tây.

O03A.JPG

Nếp được rang trong nồi đất: Ảnh Hoài Vũ

Từ xa xưa, cốm dẹp là món ăn truyền thống của người Khmer nói riêng, của người dân Nam bộ nói chung. Đặc biệt, đối với người Khmer, cốm dẹp còn là vật phẩm để cúng trăng, mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, nên bà con đã dành ra nhiều tình cảm và công sức để hóa thân cây lúa nếp trở thành món bánh truyền thống trong văn hóa ẩm thực Việt. Muốn có đĩa cốm dẹp thơm ngon, béo bùi, bà con phải chọn loại nếp rặt, vừa chín tới, hạt còn mềm đem về phơi sơ, rồi cho vào nồi đất rang đến khi nào mùi thơm bốc lên ngào ngạt mới đem đi quết. Công đoạn quết rất quan trọng và cũng là bí quyết làm nên chất lượng cốm dẹp.

O04A.jpg

Quết (giã) cốm dẹp bằng chày: Ảnh Hoài Vũ

O05A.jpg

Giai đoạn sàng, sẩy cốm dẹp cho sạch cám: Ảnh Hoài Vũ

O06A.jpg

Cốm dẹp đã thành phẩm: Ảnh Hoài Vũ

Thường phải hai người quết, một người theo dõi túi nếp. Khi quết phải nhanh tay, đều và quết trong vòng 2 phút là kết thúc, bởi nếu quất chậm hạt nếp rang sẽ nguội, tiếng chày nện xuống không còn tác dụng nữa. Công đoạn kế tiếp là sàng, sảy cho sạch cám, chỉ giữ lại những hạt cốm  thơm tho, trắng tuyền. Trước khi ăn, người ta trộn cốm với dừa nạo, đường cát, thêm chút nước dừa độ chừng 15 phút cho cốm mềm ra, xốp và dẻo. Cốm dẹp có thể ăn bằng muỗng, cuốn bánh tráng ngọt, bánh phồng hoặc dùng lá chuối, lá sen bao lại, hương vị từ lá sẽ toát lên một mùi thơm thoang thỏang, mùi vị tự nhiên và thanh khiết.

O07A.jpg

Ảnh sưu tầm

Vào đêm rằm, khi mặt trăng vừa lên cao, tỏa sáng khắp mọi nơi, bà con tập trung tại sân chùa hoặc sân nhà để làm lễ cúng trăng, vật cúng thường là bánh, trái, khoai lang và cốm dẹp. Khi hành lễ mọi người cùng quay mặt về hướng mặt trăng cầu nguyện cho gia đình sức khỏe dồi dào, mùa màng tươi tốt. Theo nhà nghiên cứu văn hóa Khmer Nam bộ Trần Văn Bổn, trước đây, tại nhiều ngôi chùa, vào lúc mặt trăng lên cao, ánh trăng vằng vặc, mọi người ra trước sân chùa trải chiếu ngồi chấp tay quay mặt về hướng mặt trăng chờ các sư làm lễ.

Vị chủ lễ tỏ lòng biết ơn mặt trăng và cầu xin mặt trăng tiếp nhận lễ vật do bà con dâng cúng và ban cho người dân trong phum sóc sức khỏe dồi dào, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi. Cúng xong, vị sãi cả gọi các em bé đến ngồi xếp bằng, chắp tay hướng về mặt trăng rồi đút cho mỗi em một vắt cốm dẹp, có khi cốm dẹp kèm theo trái chuối hoặc trái cây với ước mong các em quanh năm no đủ, vui vẻ hạnh phúc và sức khỏe dồi dào. Các vị sư sải còn hỏi các em bé ước gì? Nhiều em nói lên ước nguyện của mình. Cuối cùng vị sải cả khuyên dạy các em chăm ngon, hiếu thảo và cố gằng học hành chăm chỉ để sau nầy lớn lên giúp ích cho đời.

O08A.JPG

Lễ thả đèn nước: Trung Hiếu

O09A.jpg

Đua ghe Ngo: Trung Hiếu

Những năm gần đây, trước và trong những ngày diễn ra lễ cúng trăng, nhiều địa phương có đông đồng bào Khmer sinh sống như Sóc Trăng, Trà Vinh... còn tổ chức hội đua ghe Ngo, lễ thả đèn nước và nhiều hoạt động văn hóa thể thao truyền thống hấp dẫn khác như: Cờ ốc, bi sắt, múa Răm vong, Rong leo, hát Dù kê...

 HOÀI VŨ