Thủy điện trên sông Mê Kông - Kỳ I: Nỗi lo chồng chất

23/12/2014 - 06:33
A A

(AGO) - Dẫu biết rằng, chuyện xây thủy điện là quyền của mỗi quốc gia để phục vụ cho lợi ích của đất nước họ. Tuy nhiên, khi đập thủy điện chắn ngang dòng sông chung như Mê Kông thì tiếng nói của các quốc gia khác, phản ứng của người dân cùng ý kiến của các nhà khoa học cần phải được tôn trọng. Một nước có thể hưởng lợi được vài chục năm trên đập thủy điện nhưng những hậu quả toàn vùng thì khó lường trước được.

00t6PS.jpg

Vị trí các đập thủy điện chắn ngang dòng Mê Kông (nguồn internet)

“Tinh thần Mê Kông” cần được tôn trọng

Theo ThS. Nguyễn Hữu Thiện, chuyên gia sinh thái ĐBSCL, nếu căn cứ theo tinh thần Hiệp định hợp tác Mê Kông đã được 4 quốc gia thành viên Ủy hội Mê Kông quốc tế (MRC) ký kết năm 1995, các công trình ảnh hưởng đến dòng sông Mê Kông phải trải qua quy trình PNPCA (Thông báo trước – Tham vấn trước và Thỏa thuận) để 4 Chính phủ cố gắng đạt được thỏa thuận.

“Mặc dù Hiệp định Mê Kông 1995 mang tính tự nguyện và không có cơ chế thực thi pháp luật theo nghĩa truyền thống nhưng đến nay, chưa có quốc gia nào bác bỏ hiệp định này nên dĩ nhiên, “tinh thần Mê Kông” tức là tinh thần hàm chứa trong hiệp định vẫn còn giá trị” – ThS. Thiện phân tích.

Trước ý định xây đập thủy điện của Lào, MRC đã ủy nhiệm cho một nhóm chuyên gia thực hiện báo cáo đánh giá môi trường chiến lược (báo cáo SEA) trong 16 tháng (từ 2009 – 2010).

Báo cáo SEA nhấn mạnh: “Sông Mê Kông là một trong những dòng sông vĩ đại nhất trên trái đất này với nguồn tài nguyên thiết yếu cho khu vực, duy trì sinh kế, sức khỏe, văn hóa của hàng triệu người. Toàn vùng sẽ chịu ảnh hưởng của các quyết định về sự phát triển thủy điện trên dòng chính sông Mê Kông... Vì vậy, các quyết định phải dựa trên nghiên cứu nghiêm túc và công nghệ được kiểm chứng, cần có sự tham vấn với các Chính phủ và cộng đồng bị ảnh hưởng”.

00t6PS1.jpg

Khi xây đập thủy điện, người dân lưu vực sông Mê Kông chịu tác động rất lớn

Chọn phương án phù hợp

Trên cơ sở nghiên cứu về thủy điện, báo cáo SEA đưa ra 4 phương án chọn lựa, gồm: 1. Không đắp đập dòng chính; 2. Hoãn tất cả các đập dòng chính cho một thời gian xác định để nghiên cứu thêm trước khi ra quyết định đắp hay không đắp, và nếu có đắp thì đắp như thế nào; 3. Xây dựng dần thủy điện dòng chính; 4. Phát triển các dự án thủy điện dòng chính theo thị trường.

Sau khi phân tích các tác động tiềm tàng và lợi ích liên quan đến dự án dòng chính, tiếp theo chương trình tham vấn sâu với hơn 100 cơ quan Nhà nước và phi chính phủ, nhóm SEA đưa ra kiến nghị các quốc gia Mê Kông nên chọn phương án chiến lược số 2.

Chính phủ Việt Nam, kể cả Campuchia cũng ủng hộ phương án này và kêu gọi hoãn tất cả các quyết định đối với các đập thủy điện dòng chính Mê Kông trong vòng 10 năm để nghiên cứu về tác động.

ThS. Nguyễn Hữu Thiện cho biết, mặc dù theo “nguyên tắc cẩn trọng” (được Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc công nhận năm 1982, được đưa vào nhiều công ước và thỏa thuận quốc tế) thì “trách nhiệm chứng minh” (burden of proof) rằng đề xuất công trình không có tác động lớn đến sức khỏe con người và môi trường thuộc về bên đề xuất (Lào) nhưng hiện nay, Chính phủ Việt Nam đang dành kinh phí 4,5 triệu USD để tiến hành nghiên cứu tác động thủy điện dòng chính sông Mê Kông đối với ĐBSCL.

Trên cơ sở nghiên cứu này, Việt Nam sẽ dễ thuyết phục các quốc gia và tổ chức quốc tế ủng hộ ý kiến của mình. Cho dù Lào vẫn quyết định xây dựng đập Don Sahong, giống như cách họ đã từng làm với đập Xayaburi (bỏ qua quy trình tham vấn MRC và không tham vấn chính người dân Lào), thì họ càng bị phản đối mạnh mẽ hơn. Ngay tại Thái Lan (nơi nhập khẩu phần lớn lượng điện từ các dự án thủy điện), các tờ báo lớn như Bangkok Post hay Nation đều đồng loạt phản đối dự án xây đập thủy điện.

Người dân Thái Lan còn tập hợp trước Đại sứ quán Lào ở Bangkok để gửi thư kiến nghị lên Chính phủ Lào. Những phản ứng này chắc chắn sẽ có tác động đến Chính phủ Thái Lan khi triển khai kế hoạch mua điện của Lào.

Mặc cho sự phản đối của nhiều quốc gia và hơn 260 tổ chức quốc tế, Lào vẫn quyết định khởi công xây dựng đập Xayaburi vào tháng 11-2012. Các nhà khoa học cho rằng, đây chính là “phát đại bác khai hỏa” cho một loạt 11 đập thủy điện trên dòng chính của con sông chung (gồm 9 đập ở Lào và 2 đập ở Campuchia). Thực tế, Lào đang quyết tâm xây dựng đập Don Sahong theo “kịch bản” của con đập trước.

(Còn tiếp)

TỔ PV KINH TẾ

Kỳ II: Ai thực sự hưởng lợi?