Điểm nóng chiến lược “hạ nhiệt”

Thỏa thuận hòa bình sơ bộ, dưới dạng một Bản ghi nhớ (MOU), được Mỹ và Iran công bố ngày 15/6. Theo Pakistan - nước trung gian chủ chốt - lễ ký kết chính thức được lên lịch diễn ra vào ngày 19/6 tới tại Thuỵ Sĩ, trong khi các cuộc đàm phán kỹ thuật, bao gồm chương trình hạt nhân của Iran, tiếp tục được hai bên triển khai.

Các chi tiết kỹ thuật sẽ được hoàn tất trong 60 ngày đàm phán sắp tới, song theo những gì hai bên vừa công bố, Mỹ và Iran đã đạt đồng thuận về các vấn đề cốt lõi, từ ngừng bắn, an ninh hàng hải, chương trình hạt nhân Iran, cho đến lộ trình nới lỏng trừng phạt kinh tế. Năm điểm chủ chốt của thỏa thuận gồm: Chấm dứt chiến sự toàn diện và ngay lập tức; Mở cửa lại Eo biển Hormuz và dỡ bỏ phong tỏa hàng hải; Cam kết về chương trình hạt nhân; Giải phóng tài sản bị đóng băng và nới lỏng trừng phạt kinh tế; Giới hạn phạm vi đàm phán.

Về xung đột, hai bên đồng ý dừng ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, gồm cả các chiến trường vùng Vịnh và Lebanon, nơi lực lượng Hezbollah hoạt động. Mỹ cam kết không can thiệp vào công việc nội bộ và tôn trọng chủ quyền của Iran. Ngược lại, thỏa thuận cũng đưa ra các điều khoản bảo đảm quyền tự vệ của Mỹ và các đồng minh trước các mối đe dọa.

Về Eo biển Hormuz, Iran cam kết mở lại hoàn toàn tuyến vận tải đường biển huyết mạch này, cho phép tàu thuyền quốc tế lưu thông tự do và miễn phí quá cảnh nhằm bình ổn thị trường năng lượng thế giới. Mỹ dỡ bỏ lập tức biện pháp phong tỏa hải quân và hạn chế đối với hoạt động vận tải thương mại của Iran.

Liên quan chương trình hạt nhân, Iran tái khẳng định cam kết đối với Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), ngừng mở rộng các cơ sở hạt nhân và ngừng làm giàu urani trong thời gian thỏa thuận có hiệu lực. Hai bên bước vào một lộ trình đàm phán kéo dài 60 ngày tiếp theo dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Đổi lại, Mỹ sẽ từng bước nới lỏng các biện pháp trừng phạt, cho phép Iran khôi phục xuất khẩu dầu mỏ và tiếp cận một phần tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài, ước tính khoảng 25 tỷ USD, đồng thời được tạo điều kiện kết nối trở lại với một số hoạt động thương mại quốc tế, như được cấp quyền tiếp tục xuất khẩu dầu mỏ, khí đốt và các sản phẩm hóa dầu thông qua các cơ chế miễn trừ trừng phạt từ phía Mỹ. Một điểm đáng chú ý là để đạt được thỏa thuận sơ bộ này, chương trình tên lửa của Iran và vấn đề Tehran hỗ trợ các lực lượng trong khu vực được tạm thời đưa ra khỏi chương trình nghị sự đàm phán.

Việc Tổng thống Donald Trump tuyên bố Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận nhằm chấm dứt cuộc xung đột kéo dài từ cuối tháng 2/2026 là một trong những diễn biến địa - chính trị đáng chú ý nhất tại Trung Đông trong nhiều năm qua. Việc hai bên đạt được đồng thuận về những vấn đề từng là nguyên nhân chính của cuộc đối đầu trong nhiều năm qua được xem là một bước đi lịch sử.

Tuy nhiên, thỏa thuận hòa bình sơ bộ giữa Mỹ và Iran đã kích hoạt những làn sóng phản ứng trái chiều từ các bên liên quan trực tiếp và cộng đồng quốc tế. Với thái độ giận dữ và phản bác, Israel - đồng minh thân cận nhất của Mỹ tại Trung Đông - đã phản đối một cách quyết liệt ngay sau khi thỏa thuận được công bố. Giới chức nước này khẳng định Israel không tham gia ký kết và sẽ không tuân thủ các điều khoản liên quan. Trước sự bất hợp tác từ Israel, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã chỉ trích Israel cản trở tiến trình hòa bình.

Trong khi đó, các nước Arab và khu vực hoan nghênh thỏa thuận giữa Mỹ và Iran, bày tỏ hy vọng thỏa thuận này sẽ mở đường cho sự ổn định lâu dài trong khu vực và sự tham gia ngoại giao rộng rãi hơn. Các nước Saudi Arabia, Kuwait, Ai Cập, Lebanon, Thổ Nhĩ Kỳ… cũng hoan nghênh nỗ lực hòa giải của Pakistan và Qatar, hy vọng thỏa thuận sẽ giúp giải quyết các tranh chấp còn tồn đọng thông qua các giải pháp bền vững.

Trung Quốc là một trong những quốc gia đầu tiên lên tiếng ủng hộ mạnh mẽ thỏa thuận hòa bình sơ bộ giữa Mỹ và Iran, đồng thời kêu gọi các bên nhanh chóng mở lại hoàn toàn Eo biển Hormuz. Các cường quốc châu Âu đón nhận thông tin về thỏa thuận với sự nhẹ nhõm, nhưng kèm theo những điều kiện giám sát kỹ thuật nghiêm ngặt. Trong tuyên bố chung, Nhóm E3 (Anh, Pháp và Đức) cùng với Italy cho biết, họ sẵn sàng dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế đối với Iran, với điều kiện Tehran có các bước đi rõ ràng và có thể kiểm chứng trong việc giới hạn chương trình hạt nhân.

Thỏa thuận hòa bình Mỹ-Iran chưa phải là lời giải cho mọi vấn đề của Trung Đông, nhưng là bước đi quan trọng giúp ngăn chặn nguy cơ xung đột lan rộng. Đặc biệt, điểm nóng chiến lược hạ nhiệt đã mang lại một “khoảng lặng quý giá” cho thị trường năng lượng và an ninh toàn cầu.