Tòa án điện tử trong bối cảnh cải cách tư pháp ở Việt Nam

Ngày 10/4, Trường đại học Kinh tế-Luật, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp Tòa án nhân dân Khu vực I-Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức tọa đàm “Tòa án điện tử trong bối cảnh cải cách tư pháp ở Việt Nam”.

Đại diện lãnh đạo Tòa án nhân dân tối cao, các thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư, các chuyên gia, nhà khoa học hoạt động trong ngành tư pháp tham dự.

Xu thế tất yếu

Tại sự kiện, các đại biểu cho rằng, trong những năm gần đây, sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data)… đã và đang tạo ra những biến đổi sâu rộng trên nhiều lĩnh vực, trong đó có hoạt động tư pháp với sự ra đời của mô hình tòa án điện tử.

Nhiều quốc gia đã sớm thiết lập khung pháp lý để chuyển đổi từ tố tụng truyền thống sang tố tụng trực tuyến nhằm tối ưu hóa hoạt động xét xử.

Ở Việt Nam, Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã nhấn mạnh tầm quan trọng của chuyển đổi số trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội.

Đồng thời, Nghị quyết 66-NQ/TW của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới xác định rõ yêu cầu tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật nhằm đáp ứng sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ, trong đó có AI.

Điều này đặt ra nhu cầu cấp thiết phải nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về tòa án điện tử, kết hợp với phân tích thực tiễn trong nước để gợi mở những định hướng phù hợp cho Việt Nam trong lộ trình cải cách tư pháp.

Phát biểu tại tọa đàm, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Công Gia Khánh, Hiệu trưởng Trường đại học Kinh tế-Luật cho biết, sự phát triển mạnh mẽ của các công nghệ mới đang làm thay đổi sâu sắc phương thức vận hành của Nhà nước và xã hội.

Từ nhiều năm qua, các quốc gia đang đứng trước áp lực phải nhanh chóng hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế quản trị phù hợp, nhằm cân bằng giữa thúc đẩy đổi mới sáng tạo với việc duy trì cạnh tranh lành mạnh, ổn định thị trường và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.

Trong lĩnh vực tư pháp, yêu cầu đó càng trở nên cấp thiết và việc xây dựng tòa án điện tử trở thành một yêu cầu có ý nghĩa chiến lược đối với tiến trình cải cách tư pháp ở Việt Nam.

Quá trình này đòi hỏi phải chuyển thủ tục lên môi trường số, quan trọng hơn là phải tái thiết kế phương thức thực thi công lý theo hướng hiện đại hơn, gần dân hơn và hiệu quả hơn.

Trong khi đó, theo ông Nguyễn Quang Huynh, Chánh án Tòa án nhân dân Khu vực 1-Thành phố Hồ Chí Minh, trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia đang được đẩy mạnh, việc xây dựng tòa án điện tử không chỉ là xu thế tất yếu mà còn là yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động xét xử, bảo đảm công lý và tính yêu cầu hội nhập quốc tế.

Thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước về cải cách tư pháp và ứng dụng công nghệ, Tòa án nhân dân Khu vực 1-Thành phố Hồ Chí Minh đã và đang tích cực triển khai các mô hình thí điểm như số hóa hồ sơ vụ án, tổ chức các phiên tòa trực tuyến, các phiên tòa phần mềm hỗ trợ tranh luận và từng bước nghiên cứu ứng dụng AI trong hoạt động xét xử.

Thực tiễn bước đầu cho thấy “những giải pháp này góp phần nâng cao hiệu quả công việc, rút ngắn thời gian giải quyết vụ án, tăng cường tính công khai minh bạch…”, ông Nguyễn Quang Huynh cho biết.

Bảo đảm tính công khai, minh bạch

Tại tọa đàm, các chuyên gia cho rằng, việc xây dựng tòa án điện tử không chỉ đơn thuần là số hóa hồ sơ, mà còn là một bước ngoặt trong quy trình tố tụng.

Trước tiên, tòa án điện tử giúp tiếp cận tư pháp dễ dàng hơn, xóa bỏ khoảng cách địa lý từ việc có thể nộp đơn và các giấy tờ trực tuyến cho đến việc tra cứu tiến độ giải quyết vụ việc, xem các quyết định và văn bản tố tụng ở bất cứ nơi nào và bất cứ thời điểm nào.

Trên cơ sở đó, tính công khai và minh bạch của hoạt động tư pháp được củng cố thông qua hệ thống số giúp truy vết mọi thao tác, hạn chế sự can thiệp vào hồ sơ và làm cho hoạt động giám sát tư pháp dễ dàng hơn, gia tăng niềm tin của nhân dân.

Đối với ngành tòa án, chuyển đổi số giải quyết khối lượng công việc khổng lồ, giúp lưu trữ và truy xuất hồ sơ một cách khoa học và nhanh chóng, trợ giúp việc tra cứu luật, án lệ và bản án một cách chính xác, giảm các sai sót chủ quan.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, nhà khoa học, thực tiễn triển khai tại Việt Nam hiện nay đang đặt ra nhiều thách thức về hạ tầng kỹ thuật, khung pháp lý cho tố tụng trực tuyến và năng lực thích ứng của đội ngũ cán bộ tư pháp.

Bên cạnh đó, sự chuyển dịch sang mô hình tòa án điện tử còn đặt ra các yêu cầu bức thiết trong việc đổi mới cách thức đào tạo luật, nhằm kịp thời cung cấp nguồn nhân lực có kỹ năng bổ trợ về công nghệ, đáp ứng các thay đổi nhanh chóng của xã hội và yêu cầu của thực tiễn xét xử.

Theo Trường đại học Kinh tế-Luật, từ năm 2026, đơn vị này triển khai chương trình Cử nhân Luật-Chuyên ngành Luật và Công nghệ. Đây là chương trình đào tạo đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao, có tư duy liên ngành để vận hành nền tư pháp số.

Bằng cách trang bị cho người học kỹ năng xử lý chứng cứ điện tử, quản trị dữ liệu và vận hành hệ thống xét xử trực tuyến bằng các học phần trong LegalTech Lab, chương trình này giúp hiện thực hóa các mô hình tòa án điện tử trong thực tiễn.

Đồng thời, việc kết hợp công nghệ giúp sinh viên tham gia trực tiếp vào quá trình huấn luyện trợ lý ảo và thực nghiệm các quy trình tố tụng giả lập, từ đó rút ngắn khoảng cách giữa lý thuyết và thực địa.

Đây chính là nền tảng bền vững để xây dựng một đội ngũ cán bộ tư pháp đủ năng lực dẫn dắt công cuộc cải cách theo hướng hiện đại, minh bạch và chuyên nghiệp.

Theo Nhandan.vn