[Ảnh] Giữ nghề làm giày thêu “liển hài” ở bản vùng cao Điện Biên

Để hoàn thiện một đôi giày thêu truyền thống, phụ nữ Xạ Phang thường mất từ 10 đến 12 ngày. Tất cả công đoạn từ tìm nguyên liệu trong rừng, tạo đế, thêu hoa văn cho đến ráp thân giày đều được làm hoàn toàn bằng tay. Những họa tiết nhiều màu sắc được tạo nên từ đôi bàn tay khéo léo, đức tính kiên nhẫn và kinh nghiệm tích lũy qua thời gian.

Phụ nữ Xạ Phang bền bỉ giữ nghề thêu giày truyền thống. (Ảnh: VŨ LINH)

Giày nam và nữ có nét đặc trưng. Giày nữ có phần mũi kín, ôm trọn bàn chân với hoa văn thêu dày và rực rỡ; trong khi đó giày nam có phần mũi hở nhẹ, để lộ một phần ngón chân, họa tiết tập trung 2 bên thân giày, tạo cảm giác khỏe khoắn.

Đôi giày nam có nét quai mạnh mẽ, họa tiết tập trung hai bên hông giày. (Ảnh: VŨ LINH)

Nguyên liệu làm đế giày được lấy từ những gốc tre già. Người phụ nữ Xạ Phang vào rừng chọn những mảnh mo tre to, dày và có bề ngang rộng. Sau khi được phơi khô dưới nắng lớn, mo tre được luộc qua nước sôi, ép phẳng bằng vật nặng để giữ độ chắc và tránh cong vênh.

Nguyên liệu làm đế giày được chọn từ những gốc tre già. (Ảnh: VŨ LINH)

Từ những tấm mo đã xử lý, người thợ lấy khuôn theo tỷ lệ bàn chân rồi khéo léo định hình hình dáng đế giày.

Đo khuôn chân để làm "liển hài". (Ảnh: VŨ LINH)

Với đôi giày của người Xạ Phang, phần đế làm từ mo tre già là bộ phận quan trọng nhất, quyết định độ bền và khả năng chịu lực của đôi giày. Mỗi chiếc đế thường gồm khoảng 5 lớp mo tre xếp chồng lên nhau.

Công đoạn chuẩn bị lớp đế giày. (Ảnh: VŨ LINH)

Tiếp theo, lớp lót đế giày được làm từ loại vải dày, dai, chủ yếu là vải dệt thủ công của người Thái. Mặt dưới tiếp xúc với đất thường sử dụng vải trắng, còn mặt trên lót lòng giày được lựa chọn theo màu sắc yêu thích.

Dùng kéo sắc cắt lớp lót theo hình dáng phác thảo. (Ảnh: VŨ LINH)

Bao quanh mép đế là lớp vải dày được khâu đột bằng chỉ lanh với mật độ dày đặc, tạo thành kết cấu chắc chắn để có thể đi nương rẫy hay đường núi đá trong nhiều năm. Công đoạn khâu đế đòi hỏi đôi tay khỏe và sự kiên nhẫn. Người Xạ Phang sử dụng sợi chỉ được se từ vỏ cây mà - loại cây rừng có sợi dẻo và bền chắc. Trước khi khâu, sợi chỉ được chà qua sáp ong khô để tăng độ trơn bóng, hạn chế xơ đứt và giúp chống thấm nước khi gặp mưa.

Công đoạn khâu yêu cầu sự tỉ mỉ và kiên trì. (Ảnh: VŨ LINH)

Sau đó, toàn bộ lòng đế được khâu kín bằng những đường chỉ đều đặn. Những mũi khâu dày làm tăng độ cứng cáp cho đôi giày và tạo nên các đường gờ nhỏ ở mặt dưới, giúp chống trơn trượt khi đi trên đường núi hoặc nương rẫy.

Hoàn thiện công đoạn làm đế giày. (Ảnh: VŨ LINH)

Nếu phần đế thể hiện sự bền chắc thì thân giày lại là nơi hội tụ vẻ đẹp thẩm mỹ đặc trưng của đôi giày thêu Xạ Phang. Đây cũng là công đoạn thể hiện rõ sự tinh tế và thẩm mỹ của người phụ nữ. Người Xạ Phang không thêu trực tiếp lên vải mà sử dụng kỹ thuật lót giấy khá độc đáo.

Cắt các họa tiết để trang trí đôi giày (Ảnh: VŨ LINH)

Người thợ dùng kéo nhỏ cắt các họa tiết như hoa chanh, cánh bướm, chim muông hay hình học trên giấy bản rồi cố định lên mặt vải để tạo khuôn định hình.

Họa tiết thể hiện quan niệm thẩm mỹ của cộng đồng Xạ Phang. (Ảnh: VŨ LINH)

Trên nền giấy ấy, những sợi chỉ màu đỏ, vàng, xanh bích hay trắng được thêu phủ kín bằng các đường kim sít chặt. Khi lớp giấy bên dưới được che kín hoàn toàn, hoa văn hiện lên nổi khối và sắc nét. Kỹ thuật này tạo hiệu ứng thẩm mỹ sinh động và giúp hoa văn giữ được phom dáng trong quá trình sử dụng và giặt giũ.

Hoa văn nổi khối 3D sắc nét và sinh động. (Ảnh: VŨ LINH)

Khâu ráp thân giày với đế là công đoạn cuối cùng đòi hỏi kỹ thuật cao nhất. Người phụ nữ Xạ Phang thực hiện hoàn toàn bằng tay với những đường khâu giấu chỉ khéo léo để tạo nên dáng giày cân đối và chắc chắn.

Khâu ráp thân giày. (Ảnh: VŨ LINH)

Dù phải trải qua nhiều công đoạn cầu kỳ và cần nhiều thời gian hoàn thiện, nghề làm giày truyền thống vẫn được người Xạ Phang gìn giữ. Người cao tuổi cần mẫn dạy nghề cho lớp trẻ qua các hoạt động sinh hoạt gia đình và cộng đồng. Phụ nữ trong bản hướng dẫn thanh thiếu niên kỹ thuật cắt khâu, thêu hoa văn... thủ công.

Phụ nữ Xạ Phang thực hành kỹ thuật làm "liển hài" truyền thống. (Ảnh: VŨ LINH)

Với người Xạ Phang, học làm giày "liển hài" là cách góp phần lưu giữ nét đẹp và bản sắc văn hóa tộc người trong nhịp sống hiện đại.