Đằng sau đề xuất mở lại eo biển Hormuz trong 7 ngày của Iran

Theo truyền thông Qatar, phát biểu ngày 25/9, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết lộ trình này có thể được triển khai ngay sau khi Washington chấp nhận đề xuất của Tehran.

Cả Iran và Mỹ đều đánh giá tích cực các cuộc tiếp xúc gián tiếp do Qatar làm trung gian tại New York. Tuy nhiên, chưa bên nào phát đi tín hiệu về một bước đột phá ngoại giao, trong khi cuộc xung đột đang tiến gần mốc 7 tháng.

Theo các nhà phân tích, khả năng đạt một thỏa thuận hòa bình toàn diện vẫn còn xa vời. Tehran muốn tiếp tục đi theo khuôn khổ từng được xác lập trong thỏa thuận trước đây, theo đó Iran và Oman giữ vai trò chủ chốt trong việc quản lý eo biển Hormuz trước khi hai bên chuyển sang bàn về một thỏa thuận hòa bình rộng hơn.

Trong khi đó, Washington, vốn tuyên bố đang “hoàn toàn kiểm soát” eo biển Hormuz, muốn đưa chương trình hạt nhân của Iran vào bàn đàm phán ngay từ đầu.

Iran nhiều lần khẳng định sẽ không tham gia các cuộc đàm phán hòa bình rộng hơn, trong đó có vấn đề hạt nhân, chừng nào Mỹ chưa dỡ bỏ phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran trong và xung quanh eo biển Hormuz, hủy bỏ các biện pháp trừng phạt và đưa ra bảo đảm về việc chấm dứt các cuộc tấn công, cùng một số điều kiện khác.

Đề xuất của Iran

Phát biểu với truyền thông tại New York, Ngoại trưởng Araghchi cho biết Iran đã chuyển đề xuất tới Mỹ thông qua các bên trung gian.

“Nếu một số điều kiện được đáp ứng, eo biển Hormuz sẽ được mở lại vào cuối ngày 26/9 và các cuộc đàm phán (hòa bình) sẽ được nối lại”, ông nói.

Ngoại trưởng Iran không công bố chi tiết, nhưng cho biết đề xuất mới được xây dựng trên cơ sở bản ghi nhớ Iran - Mỹ ký ngày 17/6, từng giúp hạ nhiệt xung đột trong thời gian ngắn trước khi đổ vỡ.

“Ngay khi họ chấp nhận kế hoạch này, lộ trình có thể bắt đầu từ ngày hôm sau và sau 7 ngày, eo biển sẽ được mở lại”, ông Araghchi nói.

Theo thỏa thuận hồi tháng 6, Iran cam kết cho phép tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz mà không phải trả phí trong 60 ngày - khoảng thời gian dành cho các cuộc đàm phán hòa bình. Tuy nhiên, bản ghi nhớ không quy định rõ cơ chế sẽ được áp dụng sau thời hạn này.

Phóng viên Al Jazeera Gabriel Elizondo nhận định đề xuất mới vẫn dựa trên khuôn khổ của bản ghi nhớ tháng 6, nhưng “Iran đang rút ngắn thời gian và thay đổi trình tự”.

Theo đó, giao tranh sẽ chấm dứt trên tất cả các mặt trận, trong đó có Liban; Mỹ dỡ bỏ phong tỏa hải quân và các biện pháp trừng phạt đối với dầu mỏ Iran, đồng thời giải phóng các tài sản của Iran đang bị phong tỏa. Sau 7 ngày, eo biển Hormuz sẽ được mở lại, rồi các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran mới bắt đầu.

Ông Urban Coningham, nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu Các vấn đề Quốc tế và Chiến lược Hoàng gia (RUSI), cho rằng Tehran khó có khả năng nhận được việc nới lỏng các biện pháp trừng phạt.

“Hormuz là một lằn ranh đỏ rõ ràng đối với Iran”, ông nói. Theo ông, Iran sẽ không nhận được khoản bồi thường cho chiến tranh, do đó quyền kiểm soát eo biển Hormuz là con đường duy nhất để nước này có thể khôi phục nền kinh tế. Vì vậy, ông không cho rằng Tehran sẽ từ bỏ yêu cầu này.

Vì sao bản ghi nhớ tháng 6 vẫn có ý nghĩa?

Bản ghi nhớ ký hồi tháng 6 quy định chấm dứt các hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận, trong đó có Liban, đồng thời mở ra thời hạn 60 ngày để đàm phán về một giải pháp hòa bình lâu dài.

Văn kiện này bao gồm các miễn trừ của Mỹ đối với hoạt động xuất khẩu dầu của Iran, đồng thời đưa ra các điều khoản nhằm khôi phục hoạt động hàng hải qua ro biển Hormuz.

Tương tự đề xuất mới, thỏa thuận tháng 6 tạm gác một số vấn đề, trong đó có tương lai lượng urani đã được làm giàu của Iran, để đưa vào các cuộc đàm phán hòa bình rộng hơn. Tuy nhiên, khuôn khổ này đã đổ vỡ vào tháng sau khi căng thẳng liên quan đến các tuyến vận tải qua eo biển bùng phát trở lại.

Theo ông Coningham, đề xuất mới của Iran tiếp tục dựa trên mô hình đó: mở lại eo biển trong 7 ngày, sau đó bắt đầu đàm phán về vấn đề hạt nhân.

Tuy nhiên, ông cho hay điểm khác biệt nằm ở cách tiếp cận của Mỹ. Washington không muốn tách riêng từng vấn đề mà muốn tất cả được đặt lên bàn đàm phán như một gói thống nhất.

Iran đang gây sức ép với Mỹ

Theo ông Coningham, việc Tehran công khai đề xuất tại Liên hợp quốc cũng mang tính toán chính trị trong bối cảnh giá nhiên liệu tại Mỹ ở mức cao.

Khi nhấn mạnh đây có thể là cơ hội duy nhất trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, Iran đang đặt Tổng thống Trump trước sức ép liên quan đến giá dầu, khí đốt và việc mở lại eo biển Hormuz.

Nằm giữa Iran và Oman, eo biển Hormuz là tuyến vận tải chiến lược đối với hoạt động xuất khẩu dầu mỏ và khí đốt từ vùng Vịnh. Bất kỳ gián đoạn nào tại đây cũng có thể đẩy giá năng lượng tăng trên phạm vi rộng, tạo động lực kinh tế để hai bên tìm kiếm thỏa thuận.

Trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ đang đến gần, một thỏa thuận mở lại eo biển có thể tạo điều kiện để Chính quyền Tổng thống Trump kéo giảm giá nhiên liệu trước khi cử tri đi bỏ phiếu.

Tuy nhiên, Tổng thống Trump đưa ra cách nhìn khác. Trong bài phát biểu tại Đại hội đồng Liên hợp quốc ngày 23/9, ông cáo buộc Iran đang chờ xem đảng Cộng hòa thể hiện như thế nào trong cuộc bầu cử tháng 11 và cho rằng một thỏa thuận sẽ được thực hiện sau cuộc bỏ phiếu. Ông đồng thời cảnh báo sẽ “tiêu diệt hoàn toàn Iran” nếu không đạt được thỏa thuận.

Ông Trump khẳng định cuộc bầu cử không chi phối quyết định của ông đối với Iran. Ông nhấn mạnh: “Điều duy nhất ảnh hưởng đến quyết định của tôi là Iran sẽ không bao giờ có vũ khí hạt nhân”.

Vấn đề đặt ra là liệu triển vọng giá năng lượng giảm có đủ để thuyết phục Washington chấp nhận trình tự đàm phán do Iran đề xuất hay không.

Ông Coningham cho rằng Tổng thống Trump sẵn sàng để tình trạng hiện nay kéo dài qua cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Trong khi đó, đề xuất của Iran vẫn chưa giải quyết được vấn đề cốt lõi từ phía Washington: tương lai chương trình hạt nhân của Tehran.

Tình hình đàm phán Mỹ - Iran

Ngày 23/9, Ngoại trưởng Araghchi gặp Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner, con rể của Tổng thống Trump, trong cuộc trao đổi do Qatar làm trung gian. Ngoại trưởng Iran mô tả cuộc tiếp xúc là mang tính xây dựng và cho biết hai bên tiếp tục chuyển thông điệp cho nhau.

Tuy nhiên, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho rằng sẽ là quá sớm nếu coi cuộc gặp này là một bước đột phá lớn.

Theo bà Burcu Ozcelik, nghiên cứu viên cấp cao về an ninh Trung Đông, trở ngại lớn giữa Washington và Tehran nằm ở cách hai bên đánh giá khả năng gây sức ép lên đối phương.

Bà cho rằng Chính quyền Tổng thống Trump khó có khả năng khôi phục bản ghi nhớ đã đổ vỡ trước đây, bởi Washington cho rằng phong tỏa hải quân và các biện pháp trừng phạt được siết chặt đang phát huy tác dụng.

“Có vẻ Mỹ tin rằng họ có thể chờ đợi cho đến khi Tehran sẵn sàng đưa ra những nhượng bộ có ý nghĩa”, bà Ozcelik nói.

Trong khi đó, Iran vẫn duy trì lập trường cứng rắn, bất chấp những dấu hiệu cho thấy các sức ép kinh tế đang tác động tới nước này.

Điểm nghẽn hiện nay không chỉ nằm ở nội dung thỏa thuận, mà còn ở trình tự giải quyết các vấn đề. Tehran muốn xử lý vấn đề Hormuz, phong tỏa và trừng phạt trước khi bàn về chương trình hạt nhân; Washington lại muốn đưa vấn đề hạt nhân vào ngay trung tâm đàm phán. Đây tiếp tục là khác biệt lớn đối với nỗ lực tìm kiếm một khuôn khổ hòa bình rộng hơn.