Khóa học chữa lành: Nhiều dấu hiệu biến tướng

Lạm dụng khái niệm "chữa lành"

TS Lê Nguyên Phương, tiến sĩ chuyên ngành tâm lý giáo dục tại University of Southern California (USC, Mỹ), cho biết tại VN, thuật ngữ "chữa lành" trở nên phổ biến mạnh mẽ trong khoảng hơn 10 năm trở lại đây, đặc biệt từ sau đại dịch Covid-19, khi diễn ngôn về sức khỏe tinh thần lan rộng trên mạng xã hội.

Theo TS Phương, nếu hiểu một cách đúng đắn, "chữa lành" không nên được xem là một hành động đơn lẻ, càng không phải là một phép màu có thể "xóa" đau khổ trong thời gian ngắn. Trong tâm lý học lâm sàng và giáo dục cảm xúc, quá trình hồi phục liên quan đến chấn thương tâm lý là một tiến trình dài, đa tầng, bao gồm việc nhận diện trải nghiệm, phát triển năng lực tự điều hòa cảm xúc, tái cấu trúc các niềm tin sai lệch, và dần dần xây dựng lại cảm giác an toàn bên trong.

Thực tế, từ các hội nhóm kín trên mạng xã hội đến những fanpage có lượng theo dõi lớn, dịch vụ chữa lành được quảng bá rầm rộ với đủ hình thức: tư vấn online, retreat cuối tuần, khóa học... Các khóa học này thường mang những tên gọi mỹ miều như "chữa lành tâm thức", "chữa lành gia tộc","chữa lành tâm linh", "chữa lành đứa trẻ bên trong bạn", thậm chí xuất hiện cả những cái gọi là "học viện chữa lành".

Người tham gia được mời gọi theo các khóa học từ vài buổi, hoặc kéo dài 1 - 3 tháng với thời gian linh hoạt, chi phí từ vài triệu đến hàng chục triệu đồng. Đánh trúng tâm lý mong muốn thoát khỏi nỗi đau nhanh chóng, nhiều quảng cáo khẳng định chỉ cần tham gia vài buổi là có thể "chữa lành ngay".

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, nhiều fanpage, hội nhóm quảng cáo dịch vụ chữa lành không công khai thông tin chuyên môn của người đứng lớp; danh nghĩa chữa lành chỉ là vỏ bọc để thổi phồng công dụng, rao bán các vật phẩm mang giá trị ảo. Người mua không những không được chữa lành mà còn mất tiền, thậm chí mang thêm hoang mang, lệ thuộc tâm lý.

Theo TS Phương, khái niệm "chữa lành" cần được đặt lại trong một khung hiểu biết nghiêm túc, có giới hạn khái niệm rõ ràng và được soi chiếu bằng cả khoa học lẫn đạo đức nghề nghiệp.

Sự lạm dụng xuất hiện khi "chữa lành" bị trộn lẫn một cách tùy tiện với các khái niệm mơ hồ như "năng lượng gốc", "quy hồi tiền kiếp", "đánh thức luân xa cấp tốc", hay "giải phóng nghiệp thức chỉ trong vài buổi". Những khái niệm này thường được trình bày bằng ngôn ngữ huyền bí, khó kiểm chứng, nhưng lại được quảng bá như những con đường tắt để giải quyết các vấn đề tâm lý phức tạp. "Dưới góc độ khoa học tâm lý, không có bằng chứng thực nghiệm đáng tin cậy nào cho thấy các can thiệp kiểu "cấp tốc" như vậy có thể thay thế cho quá trình trị liệu, giáo dục cảm xúc hoặc thực hành chiêm nghiệm dài hạn", TS Phương nói.

Nhu cầu thật - hiệu quả ảo với "chuyên gia tự xưng"

Theo quan sát của thạc sĩ tâm lý Đặng Hoàng An, nguyên giảng viên Trường ĐH Sư phạm TP.HCM, các khóa chữa lành hiện nay đang biến tướng mạnh về hình thức: tập trung vào nhóm lớn để phục vụ mục tiêu kinh doanh; khuyến khích khóc lóc, la hét, ôm nhau như một "bằng chứng chữa lành"; sử dụng ngôn ngữ tâm linh mơ hồ thay cho khoa học; cá nhân hóa quá mức vai trò người dẫn dắt; thậm chí vi phạm đạo đức nghề nghiệp khi khai thác, lan truyền thông tin cá nhân của người tham gia.

Theo TS Phương, sự bùng nổ của các khóa học chữa lành, đặc biệt là trong giới trẻ phản ánh một nhu cầu rất thật: nhu cầu được lắng nghe, được công nhận và được học cách đối diện với áp lực tinh thần ngày càng gia tăng. Giới trẻ hiện nay sống trong một bối cảnh đầy bất định, cạnh tranh cao, đứt gãy kết nối cộng đồng, và chịu tác động mạnh từ mạng xã hội - nơi cảm xúc cá nhân liên tục bị so sánh và phán xét. Khi gia đình, nhà trường và cộng đồng chưa đủ năng lực nâng đỡ về mặt cảm xúc, các không gian "chữa lành" nhanh chóng trở thành nơi trú ẩn tâm lý. Tuy nhiên, theo quan sát của TS Phương, nhiều hình thức hiện nay đã biến tướng rõ rệt: tâm lý hóa mọi khó khăn đời sống bình thường; gán nhãn "chấn thương" cho những xung đột phát triển tự nhiên; kích hoạt cảm xúc mạnh để tạo trải nghiệm "ấn tượng", nhưng thiếu tiến trình tích hợp và trưởng thành sau đó.

Một dấu hiệu đáng lo ngại khác là sự xuất hiện ngày càng nhiều của các "chuyên gia tự xưng" - những người đứng lớp, thực hiện các can thiệp sâu vào đời sống nội tâm của người khác nhưng không có nền tảng đào tạo chính quy tối thiểu trong các lĩnh vực liên quan như tâm lý học, tham vấn, công tác xã hội hay y khoa. "Có không ít trường hợp người hướng dẫn thậm chí chưa từng được đào tạo ở trình độ cao học, chưa nói đến việc chịu sự giám sát nghề nghiệp hay tuân thủ các chuẩn mực đạo đức chuyên môn. Khi đó, ranh giới giữa hỗ trợ tâm lý và can thiệp gây hại trở nên cực kỳ mong manh, đặc biệt với những người đang ở trạng thái dễ tổn thương", TS Phương nêu thực trạng.

TS Phương cho rằng, nguy cơ lớn nhất của việc thương mại hóa "chữa lành" không chỉ nằm ở chuyện tiền bạc, mà ở việc tạo ra một ảo tưởng an toàn. Người tham gia có thể tin rằng chỉ cần trả phí, tham dự một khóa học hay một buổi trải nghiệm là có thể "ổn lại", trong khi những vấn đề cốt lõi về nhân cách, mối quan hệ và cấu trúc tâm lý vẫn chưa được chạm tới. Tệ hơn, một số mô hình còn nuôi dưỡng sự lệ thuộc tâm lý: người học luôn được gợi ý rằng mình "chưa đủ lành", chưa đủ "nâng tần số", và vì thế cần thêm khóa học, thêm người dẫn dắt. Đây là một cơ chế rất nguy hiểm, bởi nó đi ngược lại mục tiêu căn bản của mọi can thiệp tâm lý là giúp cá nhân ngày càng tự chủ và trưởng thành.

Chuyên gia không thể "chữa lành thay"

Theo thạc sĩ Đặng Hoàng An, một quá trình chữa lành đúng nghĩa bắt buộc phải trải qua nhiều bước chặt chẽ, có cơ sở khoa học.

Thạc sĩ An khẳng định, các khóa học chữa lành dù online hay tập trung trong vài ngày, đặc biệt là chữa lành nhóm lớn, về bản chất không thể mang lại hiệu quả trị liệu thực sự. Những khóa học này, nếu có tác dụng, chủ yếu chỉ dừng ở mức xoa dịu hoặc giải tỏa cảm xúc tạm thời, chứ không thể giải quyết tận gốc các sang chấn tâm lý, đặc biệt là sang chấn thời thơ ấu, tổn thương gắn bó hay các vấn đề liên quan đến hệ thần kinh và não bộ. Đáng lo hơn, nhiều khóa học còn vi phạm nguyên tắc bảo mật - đạo đức nghề nghiệp cốt lõi trong trị liệu tâm lý.

"Đừng vội tin vào bất kỳ giải pháp nào hứa hẹn chữa lành nhanh chóng, bởi hồi phục tâm lý là một quá trình chậm, đòi hỏi thời gian và sự kiên nhẫn", thạc sĩ An đặc biệt lưu ý.

TS Phương chia sẻ, nếu cân nhắc tham gia các khóa học chữa lành, hãy chú ý đến trình độ đào tạo và đạo đức nghề nghiệp của người hướng dẫn, cách họ nói về khổ đau và chấn thương, cũng như việc khóa học đó có khuyến khích cá nhân tự đứng vững hay vô tình tạo ra sự lệ thuộc. "Chữa lành, nếu được hiểu đúng, không phải là chạy trốn đau khổ bằng những lời hứa hấp dẫn, mà là học cách sống tỉnh thức, chín chắn và có trách nhiệm hơn với chính đời sống nội tâm của mình", TS Phương nói.