Nghệ nhân ở Rạch Giá hơn nửa thế kỷ giữ tiếng nhạc lễ

Ông Thái Thành Hưng hướng dẫn người trẻ về các nhạc cụ trong nhạc lễ.

Những bài học không đến từ trường, lớp

Trong căn nhà ở phường Rạch Giá, nhiều loại nhạc cụ cũ vẫn được ông Hưng nâng niu như báu vật. Có nhạc cụ theo ông từ những ngày đầu vào nghề, có món được truyền lại qua nhiều thế hệ nhạc sư.

Sinh ra trong gia đình có truyền thống lễ nhạc và Nho giáo, ông Hưng sớm quen với tiếng trống, tiếng đàn. Năm 15 tuổi, ông theo các nhạc sư học nhạc lễ và đờn ca tài tử. “Nhạc lễ là loại hình âm nhạc truyền thống gắn với các nghi thức, lễ nghi trong đình, miếu, lễ hội, cưới hỏi, tang ma... Nhạc lễ không có trường lớp dạy mà được truyền bằng cách cầm tay chỉ việc. Muốn học phải đi theo thầy, theo các ban nhạc, vừa xem vừa làm rồi nhớ”, ông Hưng nói.

Bài học đầu tiên của ông Hưng là gõ mõ để làm quen với nhịp phách, sau đó mới đến bạc, trống rồi từng bước học đờn kìm, đàn cò, đàn gáo, đàn tranh, đàn bầu và kèn. Muốn chơi được một loại nhạc cụ, người học phải theo thầy trong thời gian dài.

Sau nhiều năm theo nghề, ông Hưng chơi được hàng chục loại nhạc cụ, trong đó thành thạo nhất là đờn kìm, đàn cò, đàn gáo, đàn tranh và kèn. Nhưng với ông, biết chơi nhạc cụ mới chỉ là bước đầu, điều làm nên một người am hiểu nhạc lễ thực thụ là khả năng nắm vững từng bài bản và hiểu rõ vị trí của chúng trong mỗi nghi thức.

Theo cách gọi của các nhạc sư xưa, nhạc lễ có 2 phần là văn và võ. Nhạc võ thiên về các nhạc cụ giữ nhịp, tạo hiệu lệnh và không khí cho nghi thức như trống lễ, thanh la, bạc, mõ, bồng… Nhạc văn là tiếng đàn, tiếng sáo với những giai điệu dẫn dắt phần lễ.

"Hệ thống bài bản truyền thống gồm 3 bài Nam (Nam xuân, Nam ai, Nam đảo), 1 bài Xuân nữ và 7 bài lễ gồm Xàng xê, Ngũ đối thượng, Ngũ đối hạ, Long đăng, Long ngâm, Tiểu khúc, Vạn giá. Việc thuộc bài đã khó mà khó hơn là hiểu để biết bài nào dùng trong hoàn cảnh nào, vào lúc nào, đánh nhịp ra sao và phối hợp với các nhạc công khác thế nào. Không phải cứ cầm đàn lên là chơi được, phải biết bài bản, biết nhịp, biết lễ”, ông Hưng nói.

Trong thời gian các lễ hội kỳ yên trở nên phổ biến, nhạc lễ có điều kiện phát triển, gắn bó sâu đậm với sinh hoạt cộng đồng. Mỗi dịp đình làng mở lễ hay diễn ra những nghi thức quan trọng, ban nhạc được mời đến phục vụ. Trước khi hành lễ, các nhạc công làm lễ trình tổ, chuẩn bị nhạc cụ rồi vào vị trí. Trong trang phục chỉnh tề, tiếng trống, tiếng kèn, tiếng đàn lần lượt cất lên, hòa cùng không khí trang nghiêm của buổi lễ.

Nỗi lo không có người kế nghiệp

Từ những ban nhạc trang trọng có đủ người, đủ nhạc cụ, nay đội hình ấy dần thưa vắng. Ông Hưng cho biết trước đây, mỗi ban nhạc phải có 5 nhạc công đảm nhận phần trống, bạc, mõ, bồng và kèn. Nhưng số người theo nghề ngày càng ít, nhạc cụ cũng lần lượt được giản lược. Bồng không còn sử dụng, kèn và mõ cũng ít xuất hiện, đến nay nhiều nơi chỉ còn tiếng trống và bạc. Nguyên nhân một phần do nghề này không đem lại thu nhập ổn định.

Đa số nhạc công phải có nghề khác để mưu sinh, ông Hưng cũng vậy. Ông từng là giáo viên, sau đó theo nghề đóng tàu. Nhạc lễ vẫn theo ông, nhưng không phải là nghề để làm giàu. Có lẽ chính vì vậy mà sau hơn nửa thế kỷ, điều khiến ông Hưng trăn trở nhất là người học nghề. “Giới trẻ bây giờ ít người theo. Có người học cho biết nhưng để đi sâu, học bài bản thì rất ít”, ông Hưng nói.

Ông Thái Thành Hưng giới thiệu bộ môn đờn ca tài tử và nhạc lễ cổ truyền. Ảnh do nhân vật cung cấp

Theo ông Hưng, cái khó của nhạc lễ là không thể học vội. Người học phải có thời gian, đi thực tế và kiên trì tập luyện. Trong khi đó, phần lớn tri thức của nghề được truyền từ người này sang người khác bằng trí nhớ và kinh nghiệm. Không có hệ thống sách vở đầy đủ để người sau có thể tự tìm hiểu. Ông Hưng sẵn sàng hướng dẫn miễn phí cho người trẻ có nhu cầu tìm hiểu nhạc lễ, trong đó có anh Huỳnh Văn Khang (20 tuổi), ngụ phường Vĩnh Thông, theo ông Hưng, học nhạc lễ từ năm 2024. Hiện anh đang tập sự đờn cò và bộ gõ.

“Bài bản của nhạc lễ khá phức tạp, phải học từng nhịp, từng bài rồi mới hiểu cách phối hợp trong một cuộc lễ. Cũng có lúc tôi thấy khó và muốn bỏ cuộc, nhưng vì đam mê nhạc lễ, thầy Hưng dạy tận tình và mong muốn góp phần gìn giữ âm nhạc cúng đình Nam Bộ nên tôi quyết tâm theo học”, anh Khang cho biết.

Thời gian gần đây, ngày càng có nhiều bạn trẻ quan tâm đến các loại hình văn hóa truyền thống, trong đó có nhạc lễ. Tuy nhiên, để từ sự yêu thích ban đầu trở thành người thật sự am hiểu sâu, bài bản và đủ khả năng truyền dạy lại cho thế hệ sau vẫn là một chặng đường dài. Nỗi lo ấy càng trở nên rõ hơn khi các con, cháu của ông Hưng không ai theo nghề.

Không có người kế thừa trong gia đình, ông Hưng nghĩ đến số phận của những nhạc cụ đã gìn giữ suốt nhiều năm. Có người tìm đến hỏi mua nhưng ông không bán. Một phần nhạc cụ cổ đã được ông tặng cho bảo tàng, với mong muốn chúng có cơ hội được lưu giữ, giới thiệu đến nhiều người. Với nhiều đóng góp trong việc gìn giữ loại hình nghệ thuật truyền thống, ngày 9/7, ông Thái Thành Hưng được Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh An Giang tặng giấy khen.

Ngoài việc tiếp tục chơi đàn, đánh trống, hiện ông Hưng ấp ủ việc ghi chép, hệ thống lại những bài bản, nhạc cụ và kinh nghiệm về nhạc lễ, để thế hệ sau có thể tìm hiểu. Đó cũng là cách ông góp phần giữ lại những thanh âm truyền thống đang dần mai một.

BẢO TRÂN