Tết Đoan Ngọ

Trong quá trình cai trị, chính quyền đô hộ áp đặt văn hóa Hán trên đất nước ta với nhiều chính sách tàn bạo và thâm độc, trong đó có cả “cưỡng bức văn hóa” với ý đồ là làm cho người Việt mất đi hoàn toàn bản sắc của mình. Nhưng với tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc, suốt quá trình bị đô hộ, người Việt linh hoạt ứng xử hài hòa giữa môi trường tự nhiên và môi trường xã hội, kiên quyết đấu tranh không ngừng nghỉ để bảo vệ, gìn giữ bản sắc dân tộc, trong đó có Tết Đoan Ngọ.

Tết Đoan Ngọ hay còn gọi là Tết Đoan Dương diễn ra đúng vào giờ ngọ, tháng ngọ, tức là ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch hàng năm. Xưa nay, nhiều người cho rằng nguồn gốc Tết Đoan Ngọ xuất phát từ Trung Quốc, nhưng thật ra Tết Đoan Ngo không chỉ xuất hiện ở Trung Quốc mà còn hiện diện ở nhiều quốc gia châu Á, trong đó có các nước Đông Nam Á…

Người Trung Quốc gọi ngày tết này là Tết Trùng Ngũ, bởi ngày và tháng đều mang con số 5 trùng nhau. Tuy cùng diễn ra vào mùng 5 tháng 5 âm lịch, nhưng phong tục đón tết ở mỗi quốc gia lại có những nét đặc trưng riêng. Ở Việt Nam, Tết Đoan Ngọ còn được gọi bằng những tên rất dân dã như “Tết giết sâu bọ”, hay đơn giản là “Tết nửa năm”, “Tết giữa năm”. Những tên gọi ấy phản ánh sinh động đời sống, tập quán và tri thức dân gian của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước, đồng thời thể hiện đậm nét bản sắc văn hóa của người Việt.

Tìm về khái niệm tên gọi ngày tết truyền thống này có thể thấy, trong từ Hán Việt “Đoan” có nghĩa là khởi đầu, mở đầu; “Ngọ” có nghĩa là giữa trưa, ở khoảng thời gian từ 11 giờ đến 13 giờ ngày mùng 5 tháng 5 hàng năm. Đây là thời điểm mà Mặt Trời bắt đầu ngắn nhất, gần trời và đất nhất.

Tuy nhiên, Tiến sĩ văn hóa học Nguyễn Văn Hiệu, giảng viên Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh lý giải chữ Ngọ là chỉ tháng ngọ chứ không phải giờ ngọ, vì tháng đầu tiên trong năm là tháng dần (tháng giêng), tính đến tháng 5 âm lịch là rơi vào tháng ngọ.

Tết Trùng Ngũ ở Trung Quốc

Về nguồn gốc Tết Đoan Ngọ, có nhiều cách hiểu khác nhau, ở Trung Quốc ý nghĩa ngày Tết Đoan Ngọ xuất phát từ cái chết của quan đại thần họ Khuất, tên Nguyên. Khuất Nguyên sống ở thời Chiến Quốc (trước Công nguyên) và mất năm 278 (trước Công nguyên), vào cuối thời chiến quốc thuộc nước Sở. Ông được biết đến là một chính trị gia, một vị trung thần vừa là một nhà thơ nổi tiếng ở Trung Quốc.

Trong triều đình, Khuất Nguyên từng giữ tới chức Tả Đồ, một chức quan to thời đó. Khi đất nước lâm nguy đến thời suy vong, tâm trạng ông buồn chán, thất vọng. Vua nước Sở hay còn gọi là Sở Hoài Vương bị vua nước Tần bắt và hãm hại, kinh đô bị bao vây không thể giữ được.

Uất hận trước sự suy vong của đất nước, Khuất Nguyên gieo mình tự tử dưới sông Mịch La (nay thuộc địa phận thành phố Nhạc Dương, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc) đúng vào ngày mùng 5 tháng 5 năm 278. Dân làng thương tiếc, dùng ghe thuyền trực vớt thi thể Khuất Nguyên, nhưng không thành công nên thi hài ông mãi mãi nằm dưới đáy sông sâu. Người dân thương tiếc, dùng trống để đánh, dùng mái chèo để xua đuổi cá và linh hồn ma quỷ không cho lại gần hãm hại linh hồn Khuất Nguyên.

Bánh có góc nhọn mà người dân Việt Nam thường gọi là “bánh trạng” hoặc bánh ú nước tro tàu. Ảnh: ĐẶNG LINH

Hàng năm, cứ đến ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, người dân Trung Quốc thời đó dùng bột nếp làm bánh có góc nhọn và quấn sợi chỉ ngủ sắc để cá sợ không dám ăn, rồi họ dùng ghe, xuồng ra giữa dòng sông thả xuống cúng Khuất Nguyên. Như vậy, có thể hiểu rằng, tết mùng 5 tháng 5 ở Trung Quốc là để tưởng nhớ vị quan trung thần có tên là Khuất Nguyên.

Nguồn gốc tết mùng 5 tháng 5 ở Trung Quốc là như vậy, nhưng khi hỏi nhiều gia đình người Việt những chiếc bánh trạng làm ra vào ngày mùng 5 tháng 5 hàng năm có ý nghĩa gì hoặc để tưởng nhớ đến ai, sự tích như thế nào thì ít người ít người biết hoặc quan tâm. Họ chỉ biết rằng “làm bánh để cúng ông bà nhân ngày tết nửa năm”. Có thể khẳng định rằng, Tết Đoan Ngọ ở Việt Nam là một lễ tết hoàn toàn khác với mùng 5 tháng 5 của người Trung Quốc hay Nhật Bản, Triều Tiên... hoặc một số nước trong khu vực Đông Nam Á.

Tết Đoan Ngọ Việt Nam

Từ xa xưa, trong dân gian lưu truyền ca dao mang đậm bản sắc văn hóa, văn minh của nền nông nghiệp trồng lúa nước gắn liền với đời sống sinh hoạt hàng ngày của người Việt Nam: “Tháng tư đong đậu nấu chè/ Ăn tết Đoan Ngọ trở về tháng năm”.

Để tưởng nhớ tổ tiên, ông bà, người Việt còn nhắc nhở nhau tỏ lòng thành kính, tri ân đối với những người có công dựng nước, giữ nước và hiếu thảo với tổ tiên, ông bà, cũng như những bậc sinh thành: “Tháng năm nhớ tết Đoan Dương/ Là ngày giỗ mẹ Việt Thường Văn Lang”.

Trong giáo trình “Cơ sở văn hóa Việt Nam” của Giáo sư, Tiến sĩ Trần Ngọc Thêm, Tết Đoan Ngọ ở Việt Nam còn có ý nghĩa tốt đẹp khác là “Tết giết sâu bọ”, gắn liền với đời sống sinh hoạt nền văn minh nông nghiệp lúa nước. Theo kinh nghiệm dân gian và quan niệm của người Việt, tháng 5 (tháng ngọ) là thời điểm chuyển mùa, thuận lợi cho sâu bọ sinh sôi, nảy nở, người nông dân phải tìm cách tiêu diệt nó để bảo vệ mùa màng. Thời tiết giao mùa cũng thường khiến dịch bệnh phát sinh trong cơ thể người hoặc ma quỷ phá phách…

Vì thế, ngày mùng 5 tháng 5 hàng năm, người xưa có nhiều nghi lễ diệt trừ sâu bọ, chống bệnh tật, xua đuổi tà ma. Việc làm phổ biến nhất trong ngày tết Đoan Ngọ là dùng lá mùi (ngò rí) nấu nước tắm, sơn móng tay, móng chân để xua đuổi ma tà, ăn cơm rượu hoặc các loại trái cây rừng có vị chua để diệt trừ vi khuẩn trong cơ thể người, chống bệnh tật.

Để hài hòa trong ứng xử với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội, người Việt Nam có lối sống trọng tình, trọng nghĩa, kính trên, nhường dưới, tưởng nhớ ông bà, cha mẹ đã khuất, sau ngày miền Nam thống nhất, đến cuối thế kỷ XX, ngày tết mùng 5 tháng 5 vẫn còn khá nhiều nghi lễ, trong đó có nghi lễ giống như lễ Tết Nguyên đán là cúng ông bà, tổ tiên.

Bánh trạng hoặc bánh ú nước tro tàu theo cách gọi của người dân Việt Nam. Ảnh: ĐẶNG LINH

Từ khi bước sang thế kỷ XXI, Tết Đoan Ngọ ở gia đình Việt Nam dần dần đơn giản hơn để tiết kiệm thì giờ và tiền bạc, nhất là người dân ở đô thị, việc cúng kiếng, dâng lễ trong Tết Đoan Ngọ càng đơn giản hơn, vì đây không nằm trong quy định ngày nghỉ như lễ, tết. Ở các vùng nông thôn, Tết Đoan Ngọ dù đã đơn giản hóa, nhưng vẫn phổ biến các nghi lễ chính.

Ngày tết mùng 5, trong gia đình Việt không thể thiếu các món ăn truyền thống được chế biến từ gạo, nếp… Ngoài bánh có góc nhọn mà dân ta thường gọi tên bánh trạng hoặc bánh ú nước tro tàu thì ở gia đình Việt Nam còn làm bánh chưng, bánh dầy, bánh tét, bánh ít để cúng tổ tiên, ông bà.

Bánh xèo ăn kèm với rau rừng là món ăn ưa thích của người dân khu vực đồng bằng sông Cửu Long. Ảnh: ĐẶNG LINH

Ở khu vực đồng bằng sông Cửu Long, nhất là các tỉnh An Giang, Cà Mau, TP. Cần Thơ..., người dân thường chế biến một loại bánh dân gian ưa thích của người Nam bộ, đó là bánh xèo ăn với các loại rau rừng. Các thành viên trong gia đình đoàn tụ bên nhau đổ bánh xèo, trước là cúng tổ tiên và những bậc sinh thành, sau đó là thưởng thức bánh xèo dân dã, tất cả các nghi lễ gói gọn trong một buổi, rất ít gia đình kéo dài tới xế chiều.

HỒNG PHÚC