Tiếp tục khơi mạch nguồn di sản - Bài 2: Không ngừng dấn thân

Những bước chân điền dã

Học ngành sư phạm lịch sử tại Trường Đại học An Giang, sinh viên Lê Quốc Khanh chọn theo nghiên cứu từ rất sớm. Quyết định này được đưa ra khi Khanh tham gia những buổi hội thảo khoa học đầy tính học thuật của khoa. Càng theo nhiều, càng đào sâu nghiên cứu, Khanh được tiếp cận kho tàng kiến thức mới, học hỏi nhiều kỹ năng hữu ích để áp dụng trong việc giảng dạy, học tập sau này.

Lê Quốc Khanh, chàng sinh viên đam mê nghiên cứu lịch sử.

Cùng hướng đi đó, Nguyễn Văn Phước, sinh viên năm 3 Khoa Du lịch và Văn hóa - Nghệ thuật, Trường Đại học An Giang, đến với nghiên cứu từ một cảm giác rất thật là sự thiếu thốn về tri thức của chính mình.

Phước kể: “Những buổi học đầu tiên trên giảng đường, khi thầy, cô đặt ra các câu hỏi về nền tảng lịch sử, văn hóa địa phương hay bối cảnh xã hội rộng hơn, tôi gần như không thể trả lời trọn vẹn. Cảm giác hụt hẫng đó trở thành động lực thôi thúc tôi phải đọc nhiều hơn, đi thực tế nhiều hơn và đào sâu nghiên cứu. Tôi nhận ra nếu chỉ nắm kỹ năng nghiệp vụ mà thiếu nền tảng văn hóa - lịch sử thì khó có thể kể được câu chuyện có chiều sâu. Dần dần, nghiên cứu khoa học không còn là nhiệm vụ mà trở thành niềm đam mê”.

Cảm giác hụt hẫng về kiến thức thôi thúc sinh viên Nguyễn Văn Phước đọc và nghiên cứu nhiều hơn.

Hai chàng sinh viên đại diện cho lớp trí thức trẻ đã nuôi dưỡng niềm đam mê ngày càng lớn qua những chuyến điền dã để hiểu và viết. Quốc Khanh đã thử sức với bài nghiên cứu đầu tay về Chiến thắng quân Xiêm trên sông Vàm Nao - Cổ Hũ tại hội thảo khoa học cấp tỉnh ở huyện Chợ Mới (cũ) năm 2023.

“Tôi hiểu rằng định kiến “sinh viên làm nghiên cứu chỉ là cưỡi ngựa xem hoa” vẫn luôn hiện hữu, xem nghiên cứu của người trẻ là hời hợt hoặc chỉ mang tính phong trào. Để vượt qua rào cản đó, dưới sự dẫn dắt tận tâm của thầy, cô bộ môn lịch sử, tôi đối chiếu giữa các bộ chính sử như Đại Nam thực lục, Gia Định thành thông chí, Địa bạ triều Nguyễn… với những chuyến điền dã tại địa phương nhằm tìm ra minh chứng cho tinh thần đấu tranh chống ngoại xâm của cha ông”, Khanh nói.

Nguyễn Văn Phước trò chuyện với ông Tư Dinh, phụ trách giáo lý của đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa, xã Ba Chúc.

Trong hành trình tìm hiểu về hệ phái Phật giáo Tứ Ân Hiếu Nghĩa tại xã Ba Chúc, sau cuộc trò chuyện với một cụ ông “nhà bàn” (người am hiểu lễ nghi, giáo lý) tại chùa Phi Lai, Quốc Khanh đã thay đổi hoàn toàn cách nhìn nhận về sức mạnh của đức tin.

Chàng sinh viên từng nhìn nhận Phật giáo Tứ Ân Hiếu Nghĩa qua những trang sách như một tôn giáo nội sinh hướng con người đi theo con đường thiện lành. Nhưng qua câu chuyện của cụ, Khanh đã nhìn thấy một triết lý sống bền bỉ. Tín đồ không cầu xin sự cứu rỗi xa vời, họ lấy “Tứ đại trọng ân” làm kim chỉ nam để sống tử tế với thực tại. Cuộc gặp gỡ và những chuyến điền dã thú vị đã giúp Khanh có những bài nghiên cứu đầy đặn, thêm hồn cốt.

Còn với sinh viên Nguyễn Văn Phước, bài viết đầu tay là kết quả sau hành trình điền dã ven kênh Vĩnh Tế mang lại những phát hiện mới mẻ về sự dung hợp yếu tố Tứ Ân Hiếu Nghĩa vào không gian đình truyền thống tại vùng đất Tri Tôn. Phước đã trực tiếp phỏng vấn ban quý tế đình, các bậc cao niên để ghi nhận hiện trạng thờ tự và nghi thức lễ cúng.

“Tôi phát hiện trong tục thờ thành hoàng theo truyền thống, tại một số đình ven kênh Vĩnh Tế còn xuất hiện thêm các biểu tượng hoặc quan niệm mang dấu ấn của Tứ Ân Hiếu Nghĩa. Điều này phản ánh rõ nét quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa - tôn giáo của cư dân Nam Bộ, mở ra hướng tiếp cận sâu hơn dưới góc nhìn liên ngành”, Phước cho biết.

Nguyễn Văn Phước trong chuyến điền dã về xã Ba Chúc tìm hiểu tôn giáo Tứ Ân Hiếu Nghĩa.

Nỗ lực thu về “quả ngọt”

Sự miệt mài của hai chàng sinh viên khi nghiêm túc với công việc nghiên cứu cộng với sự hướng dẫn của thầy cô bộ môn đã mang về những “quả ngọt” xứng đáng. Liên tục trong năm 2024 và 2025, Quốc Khanh thực hiện các công trình nghiên cứu được đăng tải trong các kỷ yếu hội thảo khoa học cấp tỉnh như “Triều Nguyễn sử dụng lực lượng tù phạm trong công cuộc khai phá vùng tứ giác Long Xuyên dưới triều Nguyễn (1802 - 1867)”; “Nét tương đồng của tôn giáo nội sinh ở An Giang: Trường hợp đạo Bửu Sơn Kỳ Hương, Phật giáo Tứ Ân Hiếu Nghĩa và Phật giáo Hòa Hảo”; “Tổng đốc An Hà Cao Hữu Dực - người góp công khai phá, ổn định vùng đất An Giang trong thế kỷ XIX”.

Khanh còn có nhiều bài nghiên cứu tham gia hội thảo cấp trường về tinh thần đấu tranh bảo vệ Tổ quốc, lịch sử khởi nghĩa Nam Kỳ hay sự giao thoa văn hóa Đông - Tây; đạt giải nhất tại Hội nghị sinh viên nghiên cứu khoa học lần 2 tỉnh An Giang năm 2025 và tham gia Giải thưởng Sinh viên nghiên cứu khoa học Euréka lần XXVII.

Nguyễn Văn Phước ghi dấu với 7 bài nghiên cứu về văn hóa, trong đó nổi bật là “Tín ngưỡng thờ thần Thành hoàng Nguyễn Hữu Cảnh của người dân sống ven kênh Vĩnh Tế” trình bày tại hội thảo khoa học quốc gia năm 2025, “Tín ngưỡng thờ Thầy Thím ở xã Thoại Sơn” đăng trên tạp chí Nghiên cứu Văn hóa Việt Nam (đồng tác giả với Tiến sĩ Nguyễn Trung Hiếu). Hiện nay, Phước tiếp tục đồng hành Tiến sĩ Hiếu thực hiện bài nghiên cứu “Tín ngưỡng dân gian của cư dân sống ven kênh Vĩnh Tế”.

Sau những công trình nghiên cứu, Lê Quốc Khanh góp phần số hóa các tài liệu lên nền tảng mạng xã hội.

Không dừng lại ở các trang giấy, Lê Quốc Khanh tận dụng mạng xã hội để “số hóa” lịch sử. Với vai trò Chủ tịch Hội Sinh viên và thành viên Câu lạc bộ Sử học, Khanh đăng tải các bài viết lên fanpage dưới dạng Infographic, podcast để tiếp cận đông đảo người đọc. Phản hồi từ các sinh viên trên không gian mạng rất tích cực. Làn sóng “Check-in kiến thức” xuất hiện khi các bạn trẻ bắt đầu chia sẻ hình ảnh tham quan di tích kèm theo thông tin lịch sử chuyên sâu do câu lạc bộ cung cấp.

Bảo vệ luận văn cuối khóa thành công, Lê Quốc Khanh cho biết thời gian tới sẽ tiếp tục nghiên cứu thêm nhiều nội dung khác. Mục tiêu xa hơn là đưa các nghiên cứu về lịch sử, văn hóa ra các tạp chí khoa học quốc tế, góp phần khẳng định giá trị di sản Việt Nam trên bản đồ thế giới.

Trở lại với chàng sinh viên ngành du lịch và văn hóa Nguyễn Văn Phước, từ e dè nay đã mạnh dạn và linh hoạt hơn, từ cảm giác hụt hẫng về kiến thức trải quá trình vừa đọc, vừa đi thực tế giúp Phước tích lũy được nhiều kiến thức thực tiễn.

“Hiện tại, tôi thấy mình tự tin hơn rất nhiều khi tiếp cận một vấn đề cụ thể thuộc lĩnh vực văn hóa - tín ngưỡng. Nghiên cứu cũng giúp tôi định hình rõ hướng đi tương lai là tiếp tục học cao hơn, đào sâu về tín ngưỡng dân gian Nam Bộ dưới góc nhìn liên ngành, kết hợp giữa nhân học, văn hóa học và du lịch”, Phước nói.

Bằng góc nhìn thực tế từ các chuyến điền dã và cách lan tỏa sáng tạo trên không gian mạng, hai chàng sinh viên đang góp những mảnh ghép nhỏ để đưa di sản bản địa đến gần hơn với cộng đồng. Sự dấn thân của những người trẻ như Khanh và Phước mở ra một cách tiếp cận tư liệu năng động, thực tế, giúp những giá trị truyền thống của quê hương An Giang tiếp tục dòng chảy tự nhiên trong đời sống hiện đại.

MỸ HẠNH