Tiếp tục khơi mạch nguồn di sản - Bài cuối: Ngọn lửa không tắt

Buổi sinh hoạt cuối tuần của Câu lạc bộ Sử học Trường Đại học An Giang.

Trạm tiếp nối

Thế hệ sinh viên sư phạm Lllịch sử tại Trường Đại học An Giang đang duy trì một “trạm tiếp nối” tri thức thông qua Câu lạc bộ Sử học với 80 thành viên. Ở đây, kiến thức lịch sử được chuyển hóa thành các sản phẩm trực quan, dễ tiếp nhận. Võ Quốc Duy, Chủ nhiệm Câu lạc bộ chia sẻ rằng sự dẫn dắt của các đàn anh khóa trước cùng những đề tài nghiên cứu tâm huyết chính là động lực để thế hệ kế cận nỗ lực hơn.

Tại các gian hàng chào đón tân sinh viên, những mô hình sử học độc đáo như Hà Tiên hải khẩu, xe tăng 390, dinh Độc Lập hay trận Điện Biên Phủ… thu hút sự tò mò của người trẻ bằng thị giác và sự sống động. Câu lạc bộ còn thường xuyên tổ chức các buổi điền dã thực tế tại các điểm di tích trong và ngoài tỉnh như Khu tưởng niệm chiến sĩ Gạc Ma (tỉnh Khánh Hòa), Quan Đế miếu (phường Tân Châu), Khu di tích nhà mồ (xã Ba Chúc)…

Theo Quốc Duy, trong thời đại Internet, việc tiếp cận tư liệu dù dễ dàng, nhưng đòi hỏi người nghiên cứu phải có bản lĩnh chọn lọc. Câu lạc bộ đã dồn tâm huyết để chuyển đổi các kiến thức hàn lâm thành những sản phẩm dễ hiểu, bước ra đời thực. Trang Facebook của câu lạc bộ trở thành kho dữ liệu số thu nhỏ, giúp sinh viên tra cứu thông tin chuyên sâu một cách tiện lợi.

Mô hình trực quan Chiến dịch Điện Biên Phủ do Câu lạc bộ Sử học Trường Đại học An Giang thực hiện.

Cùng với những điều kiện trong học tập, thành viên của câu lạc bộ luôn chủ động tham gia các hội thảo khoa học do khoa của trường, Hội Khoa học lịch sử tỉnh tổ chức để nâng cao tư duy phản biện. Môi trường tiếp cận chất lượng và đa dạng giúp thế hệ hôm nay định hình rõ hơn về việc lịch sử mang lại giá trị gì cho hiện tại và kể lại theo cách của mình.

Khẳng định số hóa không đơn thuần là đẩy dữ liệu lên mạng mà là bước “mềm hóa” di sản, Khanh cho biết: “Khi chúng tôi kể câu chuyện lịch sử bằng ngôn ngữ của Gen Z, thì nhận ra các bạn trẻ không hề thờ ơ với quá khứ, họ chỉ đang đợi một cách tiếp cận phù hợp”.

Số hóa di sản

Trong môi trường phổ thông, lĩnh vực văn hóa và lịch sử khó học, khó nhớ, nay cũng được lớp trẻ đón nhận nhiều hơn bằng các hình thức ngoại khóa, trải nghiệm thú vị. Mô hình sân khấu hóa đám cưới Nam kỳ, khoa thi Minh Kinh bác học hay đám giỗ Nam bộ do Bảo tàng tỉnh An Giang tổ chức ở các trường THPT là một minh chứng điển hình. Trong sân chơi này, người ta nhận ra tình yêu với văn hóa lịch sử như một mạch ngầm vẫn len lỏi trong lớp trẻ.

Học sinh các trường trung học phổ thông tham gia khoa thi Minh Kinh bác học lần thứ 3, do Bảo tàng tỉnh tổ chức tại phường Rạch Giá.

Sức hút của khoa thi Minh Kinh bác học được minh chứng bằng con số ấn tượng: Từ 4 trường THPT tham gia lần đầu, đến năm 2025 đã tăng lên 15 trường với chủ đề “Văn minh Đại Việt”. Là một trong số thí sinh tham gia khoa cử, em Trần Thị Ngọc Anh, Trường THPT Thoại Ngọc Hầu nói: “Hoạt động này giúp chúng em nhận được bài học ý nghĩa về truyền thống hiếu học của dân tộc, cảm nhận phần nào không khí của một triều đại lịch sử qua trang phục, nghi lễ và các câu hỏi tình huống”.

Không chỉ nhắm đến nhu cầu tìm hiểu học tập của học sinh, môi trường và không gian để đông đảo người dân hiện nay nghiên cứu về văn hóa, lịch sử cũng được cải thiện qua việc số hóa. Từ khi tài liệu giáo dục địa phương được tích hợp vào chương trình chính khóa, các mã QR và tư liệu 3D cho phép học sinh “tham quan ảo” di sản ngay tại lớp học.

Thầy Phạm Hồng Phong Sương, Tổng phụ trách Đội Trường Tiểu học Âu Cơ (xã Ba Chúc) cho biết: Hàng năm vào dịp tháng 3, tháng 4 (gắn liền với các ngày truyền thống của Đoàn, Đội) và sau kỳ thi học kỳ II, Liên đội trường duy trì tổ chức cho học sinh tham quan các khu di tích lịch sử trên địa bàn tỉnh. Hoạt động ngoại khóa này không chỉ tạo điều kiện để các em hiểu sâu hơn về lịch sử địa phương mà còn cung cấp những chất liệu thực tế, chuẩn xác, hỗ trợ đắc lực cho môn lịch sử và phân môn tập làm văn.

Học sinh Trường Tiểu học Âu Cơ (xã Ba Chúc) tìm hiểu thông tin tại di tích lịch sử cấp tỉnh - Địa điểm chiến thắng cầu sắt Vĩnh Thông qua mã QR.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc nhiều điểm di tích hiện nay được tích hợp mã QR đã mang lại hiệu quả giáo dục rõ rệt. Thầy Sương cho biết học sinh ngày nay được tiếp cận công nghệ từ rất sớm, nhiều em thậm chí đã biết ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào học tập. Để hỗ trợ các em, trường cũng chủ động mở các lớp hướng dẫn kỹ năng khai thác thiết bị điện tử. Nhờ đó, khi đến các khu di tích, học sinh có thể dễ dàng quét mã QR để chủ động tìm hiểu và lưu trữ thông tin. Đây được đánh giá là nguồn tư liệu chính thống, có độ tin cậy cao, giúp khắc phục tình trạng các em tiếp cận những luồng thông tin tràn lan, thiếu kiểm chứng trên không gian mạng.

Giữ lửa cần đi đôi với bản lĩnh

Thế hệ trẻ ngày nay đang đứng trước một cơ hội vàng khi được tiếp cận kho tàng tư liệu khổng lồ cùng hệ thống quan điểm, kiến thức giá trị từ các lớp tiền bối. Đây là bệ phóng vững chắc giúp các bạn định hình tư duy và hướng đi trong hành trình khám phá tri thức.

Tuy nhiên, giữa một “biển” thông tin mênh mông trên môi trường mạng, thực trạng "vàng thau lẫn lộn" là điều khó tránh khỏi. Nếu thiếu đi một nền tảng kiến thức vững chãi, các bạn trẻ rất dễ rơi vào hai hệ lụy: Hiểu sai, đi sai do thiếu kỹ năng thẩm định, dẫn đến những nhận thức lệch lạc về giá trị cốt lõi. Hệ lụy khác là sự hời hợt trong sáng tạo: Tình trạng sao chép, “xào nấu” tư liệu để chạy theo những mục đích tầm thường như câu view, câu like đang dần làm xói mòn giá trị thực của nghiên cứu.

Chi hội trưởng Chi hội Văn học Dân gian tỉnh An Giang Võ Thành Phương cho rằng khi dấn thân vào con đường nghiên cứu văn hóa và lịch sử, tinh thần nhiệt huyết thôi là chưa đủ. Mỗi người cần được đào tạo bài bản hoặc có một người thầy dẫn dắt để giữ vững bản lĩnh trước những luồng thông tin đa chiều. Yêu lịch sử dân tộc là một tinh thần đáng biểu dương, song tình yêu đó phải đi đôi với sự tỉnh táo và kiến thức sâu sắc. Bởi lẽ, văn hóa và lịch sử chính là hồn cốt, là tinh thần và tính cách của cả một dân tộc - những giá trị thiêng liêng ấy không cho phép chúng ta hời hợt hay sai lầm.

Đồng tình với quan điểm trên, Tiến sĩ Nguyễn Trung Hiếu, giảng viên Trường Đại học An Giang nhìn nhận việc giới trẻ dấn thân nghiên cứu lịch sử, văn hóa là tín hiệu rất đáng mừng. Dù xuất phát từ yêu cầu học tập hay đam mê cội nguồn, quá trình này giúp các bạn vững vàng chuyên môn, đóng góp thành tựu mới và thể hiện sự trân trọng đối với những giá trị cội nguồn.

Tuy nhiên, nghiên cứu khoa học chưa bao giờ là con đường dễ dàng. Hành trình này luôn đòi hỏi sự tỉ mỉ, thái độ làm việc cực kỳ nghiêm túc và tinh thần sẵn sàng đối mặt với thử thách, bởi mọi sự “dục tốc” đều “bất đạt”, có thể dẫn đến những nhận thức sai lệch, thậm chí gây ra những hệ lụy nguy hại.

“Lời khuyên dành cho các bạn trẻ là hãy cứ mạnh dạn dấn thân và chấp nhận thử thách. Sự thất bại thực sự trong nghiên cứu không nằm ở kết quả, mà nằm ở việc chúng ta không đủ can đảm để phá vỡ những rào cản đang bủa vây và thiếu bản lĩnh để đứng dậy bước tiếp trên hành trình đã chọn”, Tiến sĩ Nguyễn Trung Hiếu nhấn mạnh.

MỸ HẠNH