Tiết lộ thú vị về họa sĩ vẽ Quốc huy của Việt Nam

Quốc huy Việt Nam là biểu tượng đặc biệt, thiêng liêng và cao quý, là niềm tự hào thể hiện khát vọng hòa bình, độc lập, tự do, phát triển thịnh vượng, sánh vai cùng bè bạn quốc tế của dân tộc ta.

Phía sau mẫu Quốc huy lưu hành ngày nay là quá trình sáng tạo công phu của họa sĩ tài năng, người thiết kế các mẫu tiền đồng Việt Nam, cũng là người vẽ tem bưu chính đầu tiên ở Đông Dương - danh họa Bùi Trang Chước.

Khu trưng bày Bảo vật Quốc gia Phác thảo mẫu Quốc huy Việt Nam.

Điều đặc biệt, Bộ sưu tập Phác thảo mẫu Quốc huy Việt Nam của họa sĩ này đã được công nhận là Bảo vật Quốc gia Việt Nam và được trưng bày trang trọng tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III (phố Phan Kế Bính, Hà Nội).

Người gửi nhiều tác phẩm nhất cuộc thi Họa mẫu Quốc huy

Chia sẻ với phóng viên Dân trí, bà Lê Thị Lý, Phó trưởng phòng, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III, cho biết, việc sáng tác Quốc huy Việt Nam được tiến hành từ năm 1950 khi nước ta mở rộng quan hệ với các nước, khẳng định chủ quyền dân tộc thông qua hoạt động ngoại giao. 

Ngày 28/1/1951, Bộ Ngoại giao có công văn gửi Ban Thường trực Quốc hội về việc sáng tác Quốc huy. Công văn ghi rõ: “Nước ta chưa có Quốc huy và Quốc ấn… đã đến lúc cần nghiên cứu làm để đạt quy nếp chỉnh tề cho việc giao thiệp quốc tế…”.

Cán bộ Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III giới thiệu về những mẫu phác thảo đầu tiên.

Ngay sau đó, cuộc thi Họa mẫu Quốc huy nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được phát động, đã thu hút đông đảo họa sĩ và nhân dân cả nước tham gia. Cuộc thi nhận được khoảng 300 bản phác thảo, trong đó họa sĩ Bùi Trang Chước là người gửi nhiều nhất, 112 mẫu.

Trong số đó, 15 mẫu được chọn gửi lên Ban Thư ký Trung ương, 5 mẫu tiêu biểu được trình Thủ tướng xem xét. Bản chính thức Quốc huy Việt Nam được thông qua năm 1956.

Một số mẫu phác thảo Quốc huy, đây đều là các bản gốc.

Trong ghi chép chia sẻ năm 1985, họa sĩ Bùi Trang Chước kể rằng, qua nghiên cứu mẫu Quốc huy của các nước xã hội chủ nghĩa, ông nhận thấy các nước đều dùng hình ảnh bông lúa hoặc lưỡi liềm, búa hay bánh xe để tượng trưng cho công nông nghiệp. Về nội dung bên trong dùng hình tượng mang đặc điểm của đất nước, dân tộc mình.

Dựa trên những gợi ý đó, ông đã phác một số mẫu Quốc huy cũng dùng hình tượng bông lúa Việt Nam, bánh xe, cây tre hoặc con trâu.

Tuy nhiên khi thấy biểu tượng cây tre, con trâu đã có ở một số nước Đông Á, ông lại chuyển hướng dùng địa danh lịch sử như Đền Hùng, Gò Đống Đa, Ô Quan Chưởng, Khuê Văn Các, Chùa Một Cột...

Nhiều họa tiết gắn liền với văn hóa, đời sống Việt Nam được họa sĩ nghiên cứu kỹ lưỡng.

Qua quá trình chỉnh sửa, họa sĩ nhận thấy các phác thảo này còn rối rắm, cầu kỳ, chưa ổn về nội dung nên vẫn tiếp tục nghiên cứu vẽ ra mẫu Quốc huy phù hợp. Ông từng lội xuống ruộng để quan sát bông lúa rủ như thế nào, rồi đưa hình ảnh ấy vào bản vẽ một cách chân thực nhất.

Ông nhận thấy, hình tròn là hình cổ truyền giản dị của dân tộc từ trước đến nay, thường được dùng nên ông chọn hình tròn làm hình dáng cho Quốc huy. Màu của Quốc huy giống với màu quốc kỳ, có đỏ và vàng. 

Do đó, ông định hướng vẽ mẫu Quốc huy hình tròn, hai bên là các bông lúa, có một số bông lúa rủ vào trong ôm chiếc đe ở giữa tượng trưng cho công nông nghiệp. Dưới đe là dải lụa sau này có chữ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. 

Ở giữa, phía trên, trong nền đỏ là ngôi sao vàng. Dưới ngôi sao, gần giữa trung tâm là vòng cung mặt trời có tia sáng chiếu gợi lên hình ảnh của buổi bình minh. 

Mẫu phác thảo được ông làm 2 bản, 1 bản ông giữ, 1 bản trình Bác Hồ và được Bác Hồ đồng ý. Người góp ý: Hình tượng cái đe là thủ công nghiệp cá thể, nên dùng hình tượng tượng trưng cho nền công nghiệp hiện đại. 

Trong mẫu gần hoàn thiện nhất có hai bông lúa hai bên, mỗi bên 54 hạt, biểu trưng cho 54 dân tộc anh em. Ở giữa là ngôi sao vàng năm cánh, phía dưới là bánh xe thể hiện sự vận động, tiến lên không ngừng.

Họa sĩ Bùi Trang Chước.

Trong quá trình sáng tác, họa sĩ Bùi Trang Chước được cử sang Trung Quốc để thiết kế tiền, nên công việc chỉnh sửa cuối cùng được họa sĩ Trần Văn Cẩn tiếp tục thực hiện. Về sau, do tên ông Trần Văn Cẩn được ghi trong giai đoạn hoàn thiện nên từng có sự hiểu nhầm về tác giả thật sự của Quốc huy.

Nhiều năm sau, gia đình họa sĩ Bùi Trang Chước cùng học trò và các nhà nghiên cứu đã nỗ lực thu thập tư liệu, bản vẽ, chứng minh ông chính là người khởi thảo và sáng tạo mẫu Quốc huy Việt Nam.

Minh chứng của lòng yêu nước

Bản vẽ tách màu đen trắng để trình Kỳ họp thứ 5, Quốc hội khóa I, tháng 9 năm 1955.

Sau những lần được đề nghị chỉnh sửa, đến tháng 9/1955, họa sĩ Bùi Trang Chước đã hoàn thành mẫu Quốc huy cuối cùng gồm 1 bản màu và 2 bản tách màu đen, trắng để trình tại kỳ họp thứ 5, Quốc hội khóa I. Sau khi đưa ra bàn thảo và được chỉnh sửa một vài chi tiết, Quốc huy nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã chính thức được Quốc hội phê duyệt. 

Ngày 14/1/1956, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 254-SL về việc ban bố mẫu Quốc huy Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Năm 1976, sau khi đất nước thống nhất, Quốc huy được sửa đổi phần Quốc hiệu thành “Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam” và chính thức được Quốc hội thông qua.

Mẫu Quốc huy chính thức của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nay là Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam có hai màu đỏ và vàng giống như màu quốc kỳ, biểu tượng bông lúa và bánh xe tượng trưng cho công nông nghiệp.

Việc xây dựng mẫu Quốc huy Việt Nam được thực hiện theo chủ trương của Bác Hồ, Đảng và Nhà nước ta. Mẫu Quốc huy Việt Nam là một cống hiến chung của giới mỹ thuật Cách mạng Việt Nam, trong đó phải kể đến công lao của họa sĩ Bùi Trang Chước - người đã vẽ những mẫu Quốc huy để làm cơ sở lựa chọn, hoàn thiện và họa sĩ Trần Văn Cẩn - người đã chỉnh sửa, hoàn thiện mẫu Quốc huy theo ý kiến chỉ đạo của lãnh đạo để trình Quốc hội phê duyệt.

Năm 2022, họa sĩ Bùi Trang Chước được Chủ tịch nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh, phần thưởng cao quý ghi nhận đóng góp to lớn của ông cho nghệ thuật và đất nước. Quá trình cống hiến thầm lặng thể hiện lòng yêu nước, tinh thần làm việc trách nhiệm hết lòng vì Tổ quốc của họa sĩ tài ba.

Năm 2023, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III đã thiết kế riêng phòng triển lãm trưng bày cố định gần 200 hiện vật, tài liệu, hình ảnh về cuộc đời, sự nghiệp của cố họa sĩ Bùi Trang Chước (chủ yếu các phác thảo mẫu Quốc huy).

Phòng triển lãm trưng bày các mẫu phác thảo Quốc huy cùng các tài liệu về cố họa sĩ Bùi Trang Chước.

Phòng triển lãm đã đón tiếp đông đảo khách trong và ngoài nước đến tham quan. Trong số đó có nhiều lãnh đạo của các đại sứ quán, các cơ quan lưu trữ trên thế giới.

Ngày nay, tên họa sĩ Bùi Trang Chước đã được đặt tên cho con đường ở Đà Nẵng và quê hương Phú Thượng (Hà Nội), như một sự tri ân đối với người họa sĩ tài hoa, khiêm nhường, đã cống hiến cả đời để sáng tạo biểu tượng vĩnh cửu của Tổ quốc: Quốc huy Việt Nam.

Theo Dân Trí