Đôi điều về địa danh Tắc Cậu

Tắc Cậu nhìn từ trên cao, kết nối sông Cái Lớn và sông Cái Bé. Ảnh: TÂY HỒ

Nói đến Tắc Cậu, người ta nghĩ ngay đến một con đường tắt mà nơi đó có điểm thờ cúng một vị thủy thần theo tín ngưỡng thờ “Bà Cậu” của cư dân vùng sông nước. Chúng ta cũng cần xác định tín ngưỡng “Bà Cậu” của người dân vùng đồng bằng sông Cửu Long không có liên quan gì đến Bà Chúa Xứ hay Bà Pô Y Nư Na Ga và Cậu Trài (Tài), Cậu Quí của người Chăm miền Trung như một số người làm nghiên cứu văn hóa lầm tưởng.

Theo người dân vùng đồng bằng sông Cửu Long và vùng biển, ven biển từ Vĩnh Long xuống đến Cà Mau, ra biển đến Thổ Chu, Phú Quốc, “Bà Cậu” là một vị phúc thần của người dân vùng sông nước. Bà Cậu không giáng họa mà chỉ ban phước, người dân làm nghề hạ bạc còn gọi là nghề Bà Cậu, khi đánh cá trúng thì nói là Bà Cậu cho, còn thất bát thì cũng nói là Bà Cậu không cho, thế thôi. Còn “Bà” là ai và “Cậu” là ai thì chưa bao giờ được xác định một cách rõ ràng, ngoại trừ suy diễn của một số người gọi là “nhà nghiên cứu”.

Trong tỉnh Kiên Giang (cũ) có một số nơi thờ “Cậu” gọi là “Miếu Cậu” hoặc “Dinh Cậu” ở mé Đông Hồ Hà Tiên, ở Xẻo Dinh (An Biên), Miếu Cậu ở đầu rạch Lòng Tắt giữa sông Cái Bé, Cái Lớn và Dinh Cậu ở Phú Quốc. Dinh Cậu ở Hà Tiên từ lâu chỉ là ngôi miếu bằng lá khá nhỏ, hiện nay đã không còn; Dinh Cậu ở An Biên cũng là ngôi miếu nhỏ bằng lá thờ bộ xương cá ông; Miễu Cậu ở đầu rạch Lòng Tắt thuộc địa phận Vĩnh Hòa Phú chỉ thờ một chữ "Thần" mang dáng dấp của miếu thờ Ông Bổn người Hoa dù trong đó có để hình Quan Công và một số nữ thần khác. Còn Dinh Cậu ở Phú Quốc ban đầu là thờ “Cậu” với những truyền thuyết khác nhau, nhưng hiện nay được người dân địa phương biến thành miếu thờ Bà Thủy Long và 2 cậu (Cậu Trài, Cậu Quí).

Miếu Cậu ở Lòng Tắt được cất lúc nào thì chưa xác định được, nhưng chắc chắn từ khoảng cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, khi có một số đông người Hoa Triều Châu đến Kiên Giang sinh sống thì chính quyền thực dân đã phân lô, cấp đất cho họ dọc theo sông Cái Bé và Cái Lớn, từ chợ Tắc Cậu hiện nay vào đến “Lô Tám”. Cả khu vực này được người dân gọi là “Tắc Cậu” dù không chính thức là địa danh hành chính.

Du khách trải nghiệm tìm hiểu ba tầng sinh thái khóm - cau - dừa tại cồn Tắc Cậu, ấp An Lạc, xã Bình An. Ảnh: ĐẶNG LINH

Như vậy, Miếu Cậu đã có trước khá lâu trước khi cộng đồng người Hoa đến đây khai khẩn. Cái Lòng Tắt tự nhiên này được người dân gọi là “Tắt Cậu”, dần dần biến thành “Tắc Cậu”. Cộng đồng người Hoa này đã cật lực khai hoang, trồng khóm, dừa, cau là chính. Từ Lòng Tắt ra biển cũng được cộng đồng người Hoa khai khẩn như trong Tắc Cậu và được gọi là “cồn” thuộc làng Vĩnh Hòa Hiệp. Trên địa bàn Tây Nam bộ có một vài địa danh mang tiền tố “Tắt” như Tắt Ráng, Tắt Vân, Tắt Sậy. . . Đó là những đường tắt đi từ bên này sang bên kia mà không phải đi đường vòng. Đến nay, hầu hết các chữ "tắt" đó đã biến thành "tắc".

Nói thêm một chuyện vui về bài ca vọng cổ “Hoa tím bằng lăng” của Mặc Tuyền. Hôm đám tang nhà văn Sơn Nam, tối đó tôi ngồi cùng nhà thơ Kiên Giang, soạn giả Võ Vạn Trăm và Mặc Tuyền, tôi có hỏi Mặc Tuyền: “Sao anh lại cho con rạch Cái Thia của xứ anh chảy tuốt về Kiên Giang của tôi vậy?”. Mặc Tuyền cười giải thích: “Hồi đó tôi đi theo Kiên Giang và Sơn Nam, tự nhận là học trò của hai ông nên cũng thường được nghe nhắc đến địa danh Tắc Cậu. Và khi viết bài ca vọng cổ này, tôi sử dụng từ Tắc Cậu cho nó vần với câu “con sáo sang sông con sáo đậu hiên nhà” vậy thôi, chớ tôi đâu có biết Tắc Cậu ở đâu”. Anh em tụi tôi cười trừ.

Tắc Cậu nhìn từ trên cao, kết nối sông Cái Lớn và sông Cái Bé. Ảnh: TÂY HỒ

Đến khoảng năm 2010, tỉnh có ý định lấp con mương lộ từ Minh Lương đi Tắc Cậu, có người cho rằng đó là con rạch Cái Thia đã đi vào văn học không nên lấp. Lãnh đạo tỉnh mời nhà văn Anh Động hỏi ý kiến vì tưởng bài ca vọng cổ này là của Anh Động. Nhà văn Anh Động đã trả lời rằng bài ca vọng cổ đó không phải của ông, đồng thời cũng nói rằng con rạch Cái Thia ở Tiền Giang, đâu có liên quan gì đến Tắc Cậu.

Riêng tôi có quê quán tại Minh Lương, Cà Đao, tôi biết chắc chắn rằng không ai ở Minh Lương hay Tắc Cậu gọi con đường nước cặp con lộ Minh Lương đi Tắc Cậu là rạch Cái Thia, mà họ gọi đó là con mương lộ vì khi chính quyền thực dân làm con lộ từ Minh Lương đi Tắc Cậu vào khoảng thập niên 20 của thế kỷ XX, họ đào đất hai bên đắp làm nền đường, con mương nước đó không thông ra sông Cái Bé và do người đào nên không thể gọi là rạch được. Ở Minh Lương chỉ có rạch Cù Là, rạch Cà Đao, rạch Cà Lang mà thôi.

TRƯƠNG THANH HÙNG