Các ngôn ngữ có nguy cơ biến mất trên thế giới

Những ngôn ngữ phổ biến nhất

Tiếng Anh là ngôn ngữ được sử dụng rộng rãi nhất, với khoảng 1,5 tỷ người nói ở 186 quốc gia. Theo Ethnologue - một cơ sở dữ liệu chuyên thống kê các ngôn ngữ trên thế giới, cứ 10 người nói tiếng Anh thì có 2 người là người bản ngữ. 80% người nói còn lại sử dụng tiếng Anh là ngôn ngữ ngoài tiếng mẹ đẻ.

Tiếng Quan Thoại là ngôn ngữ được sử dụng nhiều thứ hai trên thế giới với gần 1,2 tỷ người nói. Tuy nhiên, đây là ngôn ngữ có nhiều người bản ngữ nhất do dân số đông đảo của Trung Quốc. Tiếng Hindi, được sử dụng nhiều tại Ấn Độ, là ngôn ngữ phổ biến thứ ba với 609 triệu người nói, theo sau bởi tiếng Tây Ban Nha (559 triệu người) và tiếng Ả Rập chuẩn (335 triệu người).

Theo cuốn “Các hệ chữ viết trên thế giới” (The World’s Writing Systems), một tài liệu tham khảo về các hệ chữ viết toàn cầu, hiện có 293 hệ chữ viết được biết đến. Một hệ chữ viết là một hệ thống các kí tự được sử dụng để viết các ngôn ngữ. Các thuộc tính chung của hệ chữ viết có thể được phân loại dựa trên bảng chữ cái, bảng âm tiết hoặc bảng chữ tượng hình.

Hiện nay có hơn 156 hệ chữ viết vẫn được sử dụng. Ngoài ra còn có 137 hệ chữ viết cổ không còn được dùng nữa, như chữ tượng hình Ai Cập và chữ tượng hình Aztec. Hệ chữ viết Latinh, được sử dụng để viết tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Đức, tiếng Việt và nhiều ngôn ngữ khác, được dùng cho ít nhất 305 trong số 7139 ngôn ngữ đang được sử dụng trên thế giới. Hơn 70% dân số thế giới sử dụng hệ chữ viết này.

Những ngôn ngữ đang đứng trước nguy cơ biến mất

Trong số 7159 ngôn ngữ được nói trên toàn thế giới, có 3193 ngôn ngữ (44%) đang bị đe dọa, 3479 ngôn ngữ (49%) an toàn và 487 ngôn ngữ (7%) là ngôn ngữ chính thức, nghĩa là được sử dụng bởi chính phủ, trường học và giới truyền thông.

Một ngôn ngữ có nguy cơ biến mất khi những người sử dụng bắt đầu dạy một ngôn ngữ khác, phổ biến hơn, cho những đứa trẻ trong cộng đồng. Điều này có nghĩa là trẻ con không còn được học ngôn ngữ đó làm tiếng mẹ đẻ, chẳng hạn như chỉ sử dụng nó như ngôn ngữ thứ hai.

Theo Ethnologue, có khoảng 337 ngôn ngữ được cho là đang trong tình trạng “ngủ yên” và 454 ngôn ngữ đã tuyệt chủng. Ngôn ngữ ngủ yên là những ngôn ngữ không còn người nói thành thạo, nhưng vẫn còn được sử dụng trong giao tiếp xã hội và là một phần bản sắc của cộng đồng. Ngôn ngữ đã tuyệt chủng là những ngôn ngữ không còn người nói, không còn được sử dụng trong giao tiếp xã hội và không được một nhóm người coi là một phần di sản hoặc bản sắc của họ.

Ethnologue cho rằng 88,1 triệu người đang sử dụng ngôn ngữ có nguy cơ tuyệt chủng làm tiếng mẹ đẻ. Cụ thể hiện có: 1431 ngôn ngữ có ít hơn 1000 người bản ngữ; 463 ngôn ngữ có ít hơn 100 người nói; 110 ngôn ngữ có ít hơn 10 người nói.

Chỉ 25 quốc gia là nơi sinh sống của khoảng 80% các ngôn ngữ có nguy cơ tuyệt chủng trên thế giới. Châu Đại Dương có số lượng ngôn ngữ có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất, tiếp theo là Châu Á, Châu Phi và Châu Mỹ.

Tại Australia, tiếng Yugambeh, một ngôn ngữ thổ dân đang có nguy cơ tuyệt chủng, được người Yugambeh sử dụng chủ yếu ở khu vực Gold Coast, Scenic Rim và Logan thuộc miền đông nước này. Trong những năm gần đây, một chương trình phục hồi mạnh mẽ do cộng đồng dẫn dắt và việc sử dụng các ứng dụng học tập đã giúp ngôn ngữ này trở nên dễ tiếp cận hơn với thế hệ trẻ.

Ở châu Á, tiếng Ainu (Ainu Itak) của Nhật Bản là một ngôn ngữ đang bị đe dọa nghiêm trọng. Theo Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO), không thể xác định chắc chắn ngôn ngữ này thuộc về bất kỳ ngữ hệ nào. Số lượng người nói tiếng Ainu chính xác vẫn chưa được biết, tuy nhiên một khảo sát năm 2006 cho thấy trong số 23782 người Ainu, chỉ có 304 người biết nói ngôn ngữ này.

Ở Ethiopia, quốc gia ở châu Phi, Ongota là một ngôn ngữ bị đe doạ nghiêm trọng. Ngôn ngữ này được một cộng đồng ở tây nam Ethiopia sử dụng. Hiện cộng đồng này chỉ còn khoảng 400 thành viên, với một số ít người lớn tuổi vẫn nói được ngôn ngữ này.

Ở Bắc và Trung Mỹ, hầu hết các ngôn ngữ bản địa đều đang bị đe dọa. Tiếng Creole Louisiana tại Mỹ, ngôn ngữ Creole dựa trên tiếng Pháp với ảnh hưởng từ các ngôn ngữ châu Phi và địa phương, là một ngôn ngữ đang bị đe dọa nghiêm trọng. Ngôn ngữ này chủ yếu chỉ còn được người lớn tuổi sử dụng.

Leco là một ngôn ngữ bản địa đang có nguy cơ tuyệt chủng tại Nam Mỹ, được nói ở Bolivia. Ngôn ngữ này được coi là biệt lập, nghĩa là không có mối quan hệ di truyền với các ngôn ngữ khác. Hiện nay, ngôn ngữ này chỉ còn được nói bởi những người lớn tuổi, với tổng dân số người Leco chỉ khoảng 13500 người.

Tại châu Âu, tiếng Cornish (Kernewek), được nói ở tây nam nước Anh, từng được UNESCO xếp vào danh sách ngôn ngữ đã tuyệt chủng. Tuy nhiên, ngôn ngữ đã được hồi sinh và đưa vào danh sách có nguy cơ tuyệt chủng vào năm 2010. Theo thống kê dân số năm 2021, có 563 người nói tiếng này như ngôn ngữ mẹ đẻ tại Anh.