Khơi dậy sức mạnh nội sinh dân tộc từ nền tảng gia đình Việt Nam

Trong bối cảnh đó, xây dựng và phát huy hệ giá trị gia đình không chỉ là nhiệm vụ của từng mái ấm mà còn là giải pháp quan trọng để phát triển văn hóa, con người và củng cố nguồn lực nội sinh của đất nước.

Gia đình - khởi nguồn của hệ giá trị văn hóa Việt Nam

Những ngày tháng 6/2026, nhiều địa phương trên cả nước sôi nổi tổ chức các hoạt động hưởng ứng Ngày Gia đình Việt Nam 28/6. Những diễn đàn về xây dựng gia đình hạnh phúc, các hội thi ứng xử trong gia đình, chương trình tuyên dương gia đình văn hóa tiêu biểu, triển lãm ảnh, giao lưu, tọa đàm chủ đề về gia đình… không chỉ tạo nên không khí gắn kết trong cộng đồng mà còn gửi tới công chúng thông điệp có ý nghĩa sâu sắc - gia đình vẫn là điểm tựa tinh thần, là nơi gìn giữ và lan tỏa những giá trị bền vững của dân tộc.

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, gia đình tốt thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt hơn”. Tư tưởng ấy đến hôm nay vẫn vẹn nguyên giá trị, bởi một quốc gia muốn phát triển phồn vinh, không thể chỉ dựa vào nguồn lực vật chất, khoa học - công nghệ hay những chỉ số tăng trưởng kinh tế, điều quyết định sự phát triển bền vững chính là chất lượng con người, là nền tảng văn hóa và những giá trị được vun đắp từ mỗi gia đình.

Từ bao đời nay, gia đình luôn được xem là “tế bào của xã hội”, gia đình giữ vai trò quan trọng trong giáo dục con người, là môi trường đầu tiên hình thành nhân cách con người, nuôi dưỡng đạo đức, lối sống và trao truyền bản sắc văn hóa dân tộc. Mỗi gia đình không chỉ giữ gìn nếp nhà mà còn gìn giữ cốt cách văn hóa Việt Nam qua từng thế hệ, bảo tồn giá trị văn hóa và bảo đảm ổn định xã hội.

Thời gian qua, cùng với sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, nhiều chủ trương, chính sách liên quan đến công tác phát triển gia đình Việt Nam đã được ban hành. Năm 2001, Chính phủ đã chọn ngày 28/6 hàng năm làm Ngày Gia đình Việt Nam, nhằm tôn vinh truyền thống văn hóa và thắt chặt tình yêu thương giữa các thành viên. Nhiều phong trào thi đua được triển khai thực hiện, như: Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa; Toàn dân đoàn kết xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh; Ông bà, cha mẹ mẫu mực, con cháu thảo hiền; Nuôi con khỏe, dạy con ngoan; Gia đình, dòng họ hiếu học; Gia đình văn hóa; Thôn văn hóa, Làng văn hóa... đã tạo ra những đợt thi đua sôi nổi, góp phần xây dựng gia đình ngày càng no ấm, bình đẳng, tiến bộ, văn minh; bảo tồn, gìn giữ và phát huy những nét đẹp văn hóa của truyền thống gia đình, dòng họ.

Tuy nhiên, gia đình Việt Nam hiện nay cũng đang có những biến đổi sâu sắc. Theo bà Ninh Thị Thu Hương, Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), dưới tác động của công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, gia đình Việt Nam đang có nhiều biến đổi về cấu trúc, chức năng và hệ giá trị. Những biến đổi này vừa tạo cơ hội phát triển, vừa đặt ra nhiều thách thức như bạo lực gia đình, áp lực chăm sóc người cao tuổi, khoảng cách thế hệ và suy giảm một số giá trị truyền thống…

Thực tế cho thấy, internet và mạng xã hội phát triển mạnh mẽ mang lại những lợi ích, nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức với các gia đình. Trên không gian mạng, những thế lực xấu sử dụng mọi chiêu trò, lợi dụng tâm lí nhẹ dạ cả tin, hám lời của người dùng, dụ dỗ, lôi kéo nhiều người tham gia vào những nhóm hội mê tín, khuyên con người từ bỏ trách nhiệm với gia đình, không thờ cúng tổ tiên, cắt đứt tình thân. Một số người còn bị kẻ xấu lôi kéo vào con đường phạm pháp, để lại nỗi đau và bi kịch cho nhiều gia đình. Gần đây nhất, câu chuyện phần lớn những người lớn tuổi bị các đối tượng lừa đảo, dụ dỗ trong vụ việc mua kỳ nghỉ gây rúng động dư luận vừa qua, cũng là một minh chứng cho thấy, sự liên kết lỏng lẻo trong mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái, dẫn đến những người lớn tuổi dễ dàng bị lợi dụng, lừa gạt…

Bước vào kỷ nguyên phát triển mới, khi mục tiêu xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc được đặt ra, vai trò của gia đình càng trở nên quan trọng.

Xây dựng hệ giá trị gia đình - sức mạnh nội sinh của dân tộc

Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã xác định, phát triển toàn diện con người Việt Nam trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam. Trong đó, hệ giá trị gia đình được xác định gồm bốn yếu tố cốt lõi: “Ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh”.

Theo đó, giá trị "ấm no" hướng đến việc bảo đảm điều kiện vật chất, tạo nền tảng để mỗi thành viên trong gia đình có cuộc sống ổn định, phát triển, thịnh vượng và có điều kiện nâng cao chất lượng cuộc sống.

Giá trị "tiến bộ" thể hiện sự bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau giữa các thành viên trong gia đình; tạo cơ hội để mỗi người phát huy năng lực, đóng góp cho gia đình và xã hội; đồng thời từng bước loại bỏ những hủ tục lạc hậu, xây dựng lối sống hiện đại và tích cực.

Giá trị "hạnh phúc" hướng tới việc xây dựng các mối quan hệ tốt đẹp trong gia đình, đề cao sự yêu thương, chia sẻ, tôn trọng và tạo điều kiện cho mỗi thành viên được học tập, lao động, sáng tạo và thụ hưởng các thành quả phát triển.

Giá trị "văn minh" được thể hiện ở việc xây dựng nếp sống văn hóa, ứng xử có trách nhiệm, biết tiếp thu những thành tựu tiến bộ của xã hội, ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số vào đời sống hằng ngày, đồng thời loại bỏ các tập quán lạc hậu không còn phù hợp với đời sống hiện đại.

Các chuyên gia cho rằng, bốn hệ giá trị này có mối quan hệ chặt chẽ và bổ trợ lẫn nhau. Từ gia đình, những giá trị tốt đẹp tiếp tục được lan tỏa để hình thành nên các giá trị văn hóa của cộng đồng và xã hội. Gia đình là môi trường sản sinh, nuôi dưỡng và truyền tải các giá trị văn hóa. Khi hệ giá trị văn hóa được củng cố và phát triển, sẽ góp phần tạo nên sức mạnh của hệ giá trị quốc gia.

Để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh, ngoài việc tiếp tục bồi đắp các giá trị văn hóa, cần có những chính sách phát triển kinh tế và an sinh xã hội đủ mạnh để bảo đảm điều kiện sống cho các gia đình.

Theo Phó giáo sư, Tiến sĩ Đặng Thị Hoa (Viện Xã hội học và Tâm lý học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), giữ gìn hệ giá trị gia đình trong giai đoạn hiện nay không có nghĩa là bảo lưu nguyên trạng những khuôn mẫu cũ, mà phải biết kế thừa có chọn lọc, đồng thời bổ sung các giá trị mới phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước. Gia đình hôm nay không chỉ nuôi dưỡng con người biết yêu thương mà còn phải hình thành những công dân có tư duy số, tinh thần đổi mới sáng tạo, ý thức pháp luật và trách nhiệm xã hội. Việc hoàn thiện các tiêu chí gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh không chỉ là mục tiêu của chính sách gia đình, mà còn là động lực hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao với những phẩm chất đạo đức, nhân cách đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong thời kỳ mới.

Phó giáo sư, Tiến sĩ Đặng Thị Hoa đề xuất, định hướng chính sách về giữ gìn, phát triển hệ giá trị gia đình Việt Nam trong thời kỳ mới cần chú trọng với các trọng tâm về xây dựng bộ chỉ số quốc gia về hệ giá trị gia đình, gắn chính sách phát triển hệ giá trị gia đình với các nội dung và hoạt động thực tiễn về công tác gia đình ở các địa phương trong bối cảnh mới.

Tiến sĩ Trương Thị Hạnh, Viện Khoa học xã hội vùng Trung bộ và Tây Nguyên tại tỉnh Đắk Lắk cho rằng, chính sách gia đình cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý phân tán sang quản trị tích hợp; từ hỗ trợ thụ động sang đầu tư phát triển gia đình; từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa rủi ro; từ xây dựng chính sách theo kinh nghiệm sang chính sách dựa trên dữ liệu và bằng chứng khoa học…

Từ nghiên cứu thực tiễn, các chuyên gia đề xuất nhiều giải pháp mang tính chiến lược như xây dựng bộ chỉ số quốc gia về gia đình; bổ sung nội dung phát triển hệ giá trị gia đình vào Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam; lồng ghép giáo dục hệ giá trị gia đình trong chương trình giáo dục phổ thông; nhân rộng các mô hình gia đình văn hóa, gia đình hạnh phúc, dòng họ học tập; đồng thời tăng cường sự phối hợp giữa Nhà nước, nhà trường, cộng đồng và mỗi gia đình trong quá trình thực hiện chính sách.

Theo các chuyên gia, xây dựng hệ giá trị gia đình chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của từng mái ấm. Đó là công việc vun đắp nền tảng văn hóa của cả dân tộc. Bởi, một gia đình yêu thương sẽ tạo nên những con người nhân ái; Một gia đình kỷ cương sẽ hình thành những công dân có trách nhiệm; Một gia đình hiếu học sẽ tạo nên nguồn nhân lực chất lượng cao; Một gia đình hạnh phúc sẽ góp phần tạo nên một xã hội hạnh phúc… tất cả những giá trị được tạo lập từ gia đình ấy kết tinh thành sức mạnh nội sinh của quốc gia. Văn hóa không thể lớn mạnh nếu gia đình suy yếu; con người không thể phát triển toàn diện nếu thiếu môi trường giáo dục đầu tiên từ gia đình… Đây cũng là lý do Nghị quyết 80 yêu cầu xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, nhà trường, cộng đồng đến không gian số; kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống với giá trị hiện đại để hình thành chuẩn mực con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Có thể thấy, xây dựng và phát huy hệ giá trị gia đình không đơn thuần là gìn giữ những “nếp nhà” truyền thống, mà là kiến tạo nền tảng tinh thần cho sự phát triển của đất nước trong tương lai. Đó cũng là lý do hệ giá trị gia đình được đặt trong chỉnh thể thống nhất với hệ giá trị quốc gia và hệ giá trị văn hóa. Mỗi gia đình bền vững sẽ góp phần tạo nên một xã hội ổn định; mỗi con người được giáo dục trong môi trường gia đình lành mạnh sẽ trở thành nguồn lực quý giá của quốc gia. Và sức mạnh nội sinh của dân tộc chính là bắt đầu từ sức mạnh của từng mái ấm gia đình Việt Nam.