Nữ nhà khoa học Việt Nam lọt top 100 châu Á: Không muốn là "người giải cứu nông sản"

"Tôi rất vui khi được vinh danh, không chỉ cho bản thân mà còn cho bạn bè, thầy cô trong ngành. Vì khoa học ứng dụng hiện nay cũng được giới khoa học quan tâm, chứ không chỉ riêng khoa học cơ bản", PGS.TS Nguyễn Minh Tân (SN 1973), một trong 5 nhà khoa học Việt Nam vừa được vinh danh top 100 nhà khoa học xuất sắc nhất châu Á chia sẻ.

PGS.TS Nguyễn Minh Tân - Giảng viên Khoa Kỹ thuật Hóa học, Trường Hóa và Khoa học Sự sống, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Phát triển ứng dụng các hợp chất thiên nhiên (INAPRO), Đại học Bách khoa Hà Nội chia sẻ (Ảnh: Hùng Anh).

Đây là bảng xếp hạng do Tạp chí Asian Scientist công bố, quy tụ nhiều nhà khoa học hàng đầu thế giới, trong đó có các chủ nhân giải Nobel 2025 và Kyoto Prize, với Việt Nam vinh dự có 5 đại diện góp mặt trong danh sách năm nay.

Theo PGS.TS Nguyễn Minh Tân, khác với khoa học cơ bản, nơi các thành tựu thường có thể rất dễ được nhận ra thông qua các công bố hay kết quả nghiên cứu, ngành kỹ thuật quá trình mà bà theo đuổi khó được thể hiện rõ ràng qua số lượng các bài báo khoa học.

Thông thường, nhiệm vụ của một giảng viên đại học sẽ đảm nhiệm hai công việc chính là giảng dạy và nghiên cứu khoa học.

Tuy nhiên, PGS.TS Nguyễn Minh Tân còn tự nguyện thực hiện một mảng công việc khác mà theo bà "không nhiều nhà khoa học muốn thực hiện", đó là đưa các kết quả nghiên cứu ra thực tiễn thông qua việc triển khai các ứng dụng cụ thể cho người dân, hợp tác xã và các doanh nghiệp lớn nhỏ.

Hơn 100 cuộc gọi “kêu cứu” từ nông dân

Từ cuối năm 2016, PGS.TS Nguyễn Minh Tân thường xuyên nhận được cuộc gọi từ nông dân ở nhiều vùng miền khác nhau, với những "tín hiệu kêu cứu" liên quan đến cây trồng, mùa vụ hay đầu ra sản phẩm.

Thậm chí, có trường hợp người dân xem chương trình trên truyền hình nhưng không biết cách liên hệ, đã quay lại video, tìm dòng chữ chạy qua để xác định trường học rồi chủ động gọi đến Đại học Bách khoa Hà Nội để kết nối với bà.

Phần lớn họ đều là những người nông dân chân chất, không quen với ngôn ngữ khoa học, nhưng lại có sự nhạy bén trong việc quan sát và tìm hướng đi cho cây trồng của mình.

Trong cuộc trao đổi qua điện thoại, nữ nhà khoa học thường hỏi rất cụ thể: vườn nằm ở đâu, điều kiện xung quanh ra sao, có thuận tiện giao thông không, hay có khả năng phát triển chế biến tại chỗ hay không?

Sau cuộc gọi, bà sẽ sắp xếp thời gian đi thực địa kéo dài 2-3 ngày để nhìn nhận rõ hơn các vấn đề của hộ sản xuất trong điều kiện thực tế, từ đó đưa ra lời giải cho từng bài toán.

"Đừng làm cho con gà đẻ nhiều trứng hơn, hãy để mỗi quả trứng tạo ra giá trị cao hơn". PGS.TS Nguyễn Minh Tân Chi hội trưởng Chi hội Nữ trí thức Trung tâm Ứng dụng KHCN và Khởi nghiệp (COSTAS) trực thuộc Hội Nữ trí thức Việt Nam.

Thông thường, nông sản rơi vào tình trạng cần "giải cứu" do nguồn cung vượt nhu cầu thị trường, trong khi đặc tính khó bảo quản khiến sản phẩm nhanh hư hỏng nếu không tiêu thụ kịp thời, tạo áp lực lớn lên toàn bộ chuỗi cung ứng.

Việt Nam được đánh giá là quốc gia có nguồn nông sản và dược liệu rất phong phú, nhưng giá trị gia tăng vẫn chưa tương xứng, đặc biệt ở khâu chế biến sâu.

Thay vì chỉ tập trung vào việc tăng sản lượng, hướng tiếp cận được PGS.TS Nguyễn Minh Tân nhấn mạnh là nâng cao giá trị của sản phẩm: "Đừng làm cho con gà đẻ nhiều trứng hơn, hãy để mỗi quả trứng tạo ra giá trị cao hơn".

Nữ nhà khoa học trong top 100 nhà khoa học xuất sắc nhất châu Á dẫn ví dụ từ quả cam: nếu tận dụng từ phần vỏ, hạt đến các phụ phẩm khác, thì giá trị kinh tế có thể tăng lên đáng kể, đồng thời, giúp giảm áp lực "giải cứu nông sản" trong mùa thu hoạch nhờ khả năng bảo quản và chế biến tốt hơn.

"Đây là hướng tiếp cận giúp hạn chế lãng phí sau thu hoạch và gia tăng hiệu quả chuỗi giá trị", PGS Tân chia sẻ.

Từ góc nhìn tổng thể, thay vì chạy theo sản lượng, vấn đề cốt lõi nằm ở việc nâng giá trị sản phẩm và tổ chức lại chuỗi giá trị theo hướng hiệu quả hơn, đồng thời đảm bảo sự hài hòa giữa kinh tế, môi trường và sinh kế của người sản xuất.

Chuyển từ “đóng bao” sang “đóng gói”

"Điều cần thay đổi trước hết không nằm ở công nghệ mà nằm ở tư duy sản xuất: Từ bán cái mình có sang bán cái thị trường cần", PGS.TS Nguyễn Minh Tân khẳng định.

Nhiều nhà vườn và hợp tác xã đang duy trì trồng những loại cây đã quen thuộc qua nhiều thế hệ và tìm cách tiêu thụ sau thu hoạch, thay vì tìm hiểu nhu cầu của thị trường.

Chính điều này khiến không ít vùng trồng rơi vào tình trạng được mùa nhưng khó tiêu thụ, hoặc giá trị sản phẩm ngày càng suy giảm theo thời gian.

Nếu chỉ tập trung vào việc tăng sản lượng hoặc chế biến để xử lý phần dư thừa thì mới giải quyết được phần ngọn. Điều quan trọng hơn là phải nhìn từ đầu chuỗi, chọn đúng sản phẩm, đúng nhu cầu thị trường và đúng khả năng tổ chức sản xuất.

"Nhiều khi tôi không nói ngay là nên hay không nên làm, mà tôi sẽ thử làm cùng họ", bà nói.

Những thử nghiệm này được triển khai trực tiếp với người dân, từ việc sử dụng nguyên liệu thực tế đến đánh giá khả năng tiêu thụ sản phẩm, trong đó bà thường chủ động hỗ trợ cả về phương tiện, thiết bị và quy trình thử nghiệm để người dân có thể triển khai ngay trên nguyên liệu của mình.

Chỉ khi có số liệu cụ thể và phản hồi từ thị trường, các quyết định đầu tư mới được cân nhắc một cách thận trọng hơn.

Một trong những thực tế mà bà cho rằng khó với các doanh nghiệp là sự sản xuất manh mún, chất lượng không đồng đều, trong khi các nhà máy chế biến lại cần nguồn nguyên liệu lớn và ổn định.

Điều này tạo ra khoảng cách giữa người sản xuất và doanh nghiệp chế biến, khiến việc hình thành chuỗi giá trị gặp nhiều trở ngại.

Chính từ những va chạm thực tế đó, bà nhận ra rằng mỗi cuộc điện thoại, mỗi chuyến đi, mỗi câu chuyện đều mở ra một vấn đề mới. Từ đó, một hệ thống giải pháp dần hình thành, không chỉ cho một hộ sản xuất, mà cho cả một vùng.

Không muốn mang danh “giải cứu nông sản”

Danh xưng "giải cứu nông sản" bắt đầu gắn với PGS.TS Nguyễn Minh Tân giai đoạn khủng hoảng tiêu thụ nông sản trong đại dịch Covid-19. Sự ra đời của công nghệ cô đặc các dịch mẫn cảm nhiệt tại nhiệt độ thấp và áp suất thường - JEVA thời điểm đó như giải pháp công nghệ góp phần định hình hướng đi bền vững cho ngành nông nghiệp Việt Nam.

Công nghệ JEVA là nền tảng cho nhiều giải pháp nâng cao giá trị nông sản, góp phần giúp PGS.TS Nguyễn Minh Tân được nhiều người biết đến với tên gọi "người giải cứu nông sản" (Ảnh: Hùng Anh).

"Tôi rất vui khi được gọi là người 'giải cứu nông sản', bởi điều đó cho thấy công việc của mình có ích cho xã hội và mang lại giá trị nhất định cho người dân.

Nhưng thực lòng, tôi không mong danh xưng ấy tồn tại mãi. Tôi hy vọng một ngày nào đó sẽ không còn ai phải mang danh người 'giải cứu nông sản' và cũng không còn loại nông sản nào cần được giải cứu nữa", PGS.TS Nguyễn Minh Tân chia sẻ.

Định hướng công việc hiện nay của bà tập trung nhiều hơn vào công nghệ chế biến và cách triển khai công nghệ phù hợp với điều kiện Việt Nam, nhằm nâng cao giá trị nông sản.

Khi công nghệ chế biến và tổ chức sản xuất đủ tốt để nông sản được tiêu thụ theo đúng giá trị của nó, người nông dân, doanh nghiệp và người tiêu dùng đều được hưởng lợi.

Với PGS.TS Nguyễn Minh Tân, làm khoa học không chỉ là một công việc mà là hành trình gắn bó lâu dài, nơi vừa nghiên cứu, vừa học hỏi và tìm thấy niềm vui trong chính những điều mình theo đuổi.

"Điều tôi hướng đến không phải là các giải thưởng hay danh hiệu, mà là những giá trị thực tế được tạo ra từ công việc của mình", bà bộc bạch.

Việc được vinh danh trong danh sách 100 nhà khoa học xuất sắc châu Á mang lại cho bà niềm vui lớn, không chỉ cho cá nhân mà còn cho đồng nghiệp, học trò và các thế hệ thầy cô đi trước.

Tuy nhiên, nữ nhà khoa học cũng cho rằng những vinh danh như vậy có thể trở thành một "cái bẫy" nếu người làm khoa học quá đặt nặng vào danh hiệu.

Theo Báo Dân Trí