Phát hiện hóa thạch 7 triệu năm tuổi hé lộ 'tổ tiên đi thẳng' của loài người

Theo trang The Guardian (Anh), xác suất tìm thấy bằng chứng hóa thạch về thành tựu tiến hóa quý giá này rất thấp, nhưng nghiên cứu mới đây cho thấy một loài linh trưởng sống ở châu Phi khoảng 7 triệu năm trước có thể là ứng cử viên sáng giá nhất cho vị trí tổ tiên biết đi thẳng của con người.

Các nhà nghiên cứu đã phân tích lại bộ xương của loài Sahelanthropus tchadensis. Họ nhận thấy mặc dù cơ thể của loài này giống vượn, nhưng cấu trúc xương lại thích nghi với việc đi thẳng, thay vì di chuyển bằng bốn chi. Loài này được xem là hominin cổ nhất - thành viên đầu tiên trong dòng tiến hóa dẫn đến con người kể từ thời điểm tách ra khỏi tinh tinh.

Tiến sĩ Scott Williams, Phó giáo sư tại Đại học New York và tác giả chính của nghiên cứu, nhận định: “Dựa trên các đặc điểm xương, đây sẽ là một loài linh trưởng đi bằng hai chân, trông tương tự tinh tinh hay bonobo”.

Tinh tinh và bonobo có thể đứng và đi thẳng một đoạn ngắn, nhưng chủ yếu vẫn di chuyển bằng nắm đốt tay.

Công trình này tiếp nối cuộc tranh luận kéo dài từ năm 2001, khi một số hóa thạch Sahelanthropus được phát hiện ở sa mạc Djurab, Chad. Khi đó, Giáo sư Michel Brunet tại Đại học Poitiers (Pháp) cho rằng loài này đi thẳng nhờ cách mang đầu và tuyên bố Sahelanthropus là “tổ tiên của toàn nhân loại”.

Tuy nhiên, nhiều nhà khoa học vẫn hoài nghi việc loài này thuộc dòng người. Do thiếu xương, đặc biệt là xương chi dưới, việc xác định cách di chuyển của Sahelanthropus gặp khó khăn. Một số xương đùi và cẳng tay sau đó được tìm thấy, nhưng không đủ để chấm dứt tranh cãi.

Trong nghiên cứu mới, nhóm của ông Williams đã sử dụng kỹ thuật hiện đại để phân tích lại xương đùi và xương cẳng tay, so sánh kích thước, tỷ lệ và hình dạng 3D với các loài hominin và linh trưởng đã biết. Một đặc điểm nổi bật là cục xương trên xương đùi gọi là tubercle xương đùi.

“Đây là điểm bám của dây chằng lớn và mạnh nhất cơ thể. Khi ngồi, dây chằng này lỏng, nhưng khi đứng nó căng ra, giúp cơ thể không nghiêng về phía sau hay sang hai bên khi đi bộ. Đây là một thích nghi quan trọng cho việc đi bằng hai chân và cho đến nay chỉ được phát hiện ở các loài hominin đi bằng hai chân”, ôngWilliams giải thích.

Phân tích còn phát hiện thêm các dấu hiệu đi thẳng khác mà các nhóm nghiên cứu trước từng ghi nhận, như sự xoắn tự nhiên của xương đùi giúp chân hướng về phía trước, cơ mông ổn định hông và hỗ trợ đứng, đi bộ và chạy. Kết quả được công bố trên tạp chí Science Advances.

Ông Williams nhận định những bằng chứng này chỉ ra một loài linh trưởng sống vào thời điểm tách dòng tiến hóa giữa người và tinh tinh, có khả năng đi thẳng trên mặt đất, dù không phải lúc nào cũng vậy.

“Chúng tôi cho rằng loài hominin đầu tiên đang thích nghi với việc đi bộ trên mặt đất, nhưng vẫn dựa vào cây cối để tìm thức ăn và tránh nguy hiểm”, ông nói.

Tuy nhiên, tranh luận vẫn chưa kết thúc. Tiến sĩ Marine Cazenave tại Viện Nhân chủng học Tiến hóa Max Planck (Đức) cho rằng hầu hết đặc điểm gần giống với các loài linh trưởng châu Phi hiện đại hoặc đã tuyệt chủng và bằng chứng đi thẳng “vẫn còn yếu”.

Bà cũng đánh giá củ xương đùi không thuyết phục, vì không liên quan trực tiếp đến đi thẳng và khu vực xương bị hư hỏng nặng.

Tiến sĩ Rhianna Drummond-Clarke cùng viện cũng nhận thấy một số bằng chứng thuyết phục, nhưng vẫn còn nghi vấn. “Cần thêm nghiên cứu để làm rõ việc đi bằng hai chân dùng trên cây hay trên mặt đất - điều sau mới là đặc trưng của dòng người”, bà nói.

Bà cũng cảnh báo khả năng Sahelanthropus chỉ là tinh tinh sơ khai đi thẳng ít, rồi trở thành loài đi bằng khớp ngón tay khi tiến hóa.

Tiến sĩ Guillaume Daver và Franck Guy tại Đại học Poitiers, những người từ lâu tin Sahelanthropus đi bằng hai chân, hoan nghênh nghiên cứu mới, nhưng nhấn mạnh rằng chỉ khi tìm được nhiều hóa thạch hơn, tranh cãi mới có thể kết thúc. Nhóm nghiên cứu dự kiến trở lại hiện trường trong năm nay để tiếp tục tìm kiếm.

“Đây là câu chuyện về việc có quá ít hóa thạch nhưng có quá nhiều nhà nghiên cứu”, ông Williams nhận xét.