Tiếp tục khơi mạch nguồn di sản - Bài 1: Dấu ấn từ nhà nghiên cứu Vĩnh Thông

Trong giới nghiên cứu văn hóa và lịch sử ở tỉnh An Giang, tác giả Vĩnh Thông là một trong những cái tên được chú ý bởi tuổi đời còn khá trẻ, 30 tuổi. Anh sở hữu nhiều tác phẩm, công trình nghiên cứu, sách với khát vọng đóng góp thêm tiếng nói, góc nhìn làm dày cho lịch sử, văn hóa địa phương.

Khát vọng tìm cái mới

Tác giả Vĩnh Thông xuất bản quyển sách đầu tiên ở lĩnh vực nghiên cứu văn hóa là “Dấu ấn thượng châu thổ” (NXB Tổng hợp TP. HCM, 2021). Đến nay, anh có thêm 3 cuốn sách nghiên cứu văn hóa trong tổng số 12 đầu sách đã xuất bản, lần lượt là “Đình và làng Bình Thủy” (NXB Thông tin & Truyền thông, 2021), “Phong vị Nam Hà” (NXB Tổng hợp TP. HCM, 2024), “Tín ngưỡng dân gian của người Hoa ở Châu Đốc” (NXB Lao động, 2025).

Nhà nghiên cứu Vĩnh Thông trình bày tham luận tại Hội thảo khoa học “Hệ phái Khất sĩ: Tư tưởng Phật học, lịch sử truyền thừa và những đóng góp” vào năm 2023 tại TP. Hồ Chí Minh.

Trước đó, vào năm 2015, anh xuất bản tác phẩm “An Giang núi rộng sông dài” (NXB Văn hóa Văn nghệ), nội dung giới thiệu các di tích, thắng cảnh, lễ hội, đặc sản… ở An Giang. “Đây không phải công trình nghiên cứu mà là dạng sách du khảo, tuy nhiên vẫn xếp vào nhóm đề tài văn hóa. Có thể nói đây là cuốn sách nền tảng giúp tôi thêm đam mê dấn thân vào lĩnh vực văn hóa”, Vĩnh Thông cho biết.

Trong số các đầu sách, xét riêng về nghiên cứu, Vĩnh Thông bày tỏ tâm đắc với tác phẩm “Tín ngưỡng dân gian của người Hoa ở Châu Đốc”. Đây là công trình nghiên cứu chuyên sâu về một đề tài, gắn với một cộng đồng và một địa phương cụ thể, được anh hoàn thành sau nhiều năm điền dã. Tác phẩm đã xuất sắc được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tặng Giải thưởng Văn nghệ dân gian Việt Nam năm 2024.

Khối thành tích trên không phải thành quả một sớm một chiều mà được chàng trai 9X tích lũy kiến thức từ những năm còn ngồi ghế phổ thông. Vĩnh Thông nhen nhóm niềm đam mê với văn hóa, lịch sử từ năm lớp 8 khi bắt đầu đọc và bị cuốn hút trước những tài liệu xưa cũ. Từ tò mò tìm hiểu đến tập tành viết lách, những bài viết đầu tay lúc đó chỉ dừng lại ở lăng kính của một học trò thấy sao, cảm nhận sao và nghĩ sao thì viết vậy.

Nhà nghiên cứu Vĩnh Thông tìm hiểu về ẩm thực dân gian của đồng bào Chăm trong sự kiện "Không gian ẩm thực bánh truyền thống dân tộc tỉnh An Giang" vào năm 2024 tại Long Xuyên.

Vào giảng đường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, anh chọn ngành văn hóa học để nuôi dưỡng đam mê đã cắm rễ từ lâu. Môi trường học thuật bài bản này đã mài giũa ngòi bút, giúp hành trình nghiên cứu của anh trở nên sắc nét và chuyên nghiệp hơn.

Chia sẻ về kim chỉ nam trong nghề, Vĩnh Thông đúc kết bài học từ những người thầy: “Nghiên cứu là phải tìm ra cái mới”. Sự “mới” ấy không nhất thiết là khai phá một vùng đất tinh khôi chưa ai đặt chân đến, điều vốn rất hiếm hoi. Đôi khi, nó đơn giản là việc lật lại những đề tài cũ bằng một lăng kính sắc sảo hơn, đủ sức đảo chiều những kết luận vốn đã đóng khung từ lâu".

Điều này được Vĩnh Thông thể hiện rõ trong những tác phẩm sau này. Điển hình là bài nghiên cứu “Nghi thức nhập đồng của người Hoa ở Châu Đốc” (in trong sách “Dấu ấn thượng châu thổ”). Đây là đề tài hoàn toàn mới mà trước đó chưa có ai nghiên cứu. Mặc dù có một số tác giả nghiên cứu về văn hóa của người Hoa ở An Giang, nhưng chưa từng đề cập đến nghi thức nhập đồng.

Còn với bài nghiên cứu “Xác định lại thời điểm người Chăm đến Nam Bộ” (in trong sách “Phong vị Nam Hà”), anh lật lại một nhận định bấy lâu nay. Trước đây, các tác giả cho rằng người Chăm đến An Giang từ nửa cuối thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỷ XIX. Tuy nhiên, qua nghiên cứu lịch sử Campuchia, Vĩnh Thông phát hiện người Chăm bắt đầu di cư đến An Giang từ năm 1658, sớm hơn khoảng một thế kỷ so với nhận định của các học giả trước nay.

Vĩnh Thông cho biết một môi trường mới hay một công việc mới đôi khi có thể trở thành điều kiện để những ý tưởng mới ra đời.

Hòa quyện giữa khoa học và thực tiễn đời sống

Đọc sách của Vĩnh Thông, người ta phát hiện có những từ ngữ thú vị, anh sử dụng “nầy” (thay vì “này”), “sanh” (thay vì “sinh”), “thủ lãnh” (thay vì “thủ lĩnh”)… Anh giải thích rằng ngôn ngữ là linh hồn của vùng đất; việc anh dùng từ xưa không phải để khoe chữ hay tạo sự khác biệt mà là định vị vị thế của tiếng nói bản địa giữa cơn lốc toàn cầu hóa. Có lẽ vì vậy, cách viết của anh không cao siêu, không cố dùng từ chuyên môn đậm màu mà luôn giải thích đơn giản, gần gũi để thuyết phục người đọc qua từng dẫn chứng thực tế.

Ông Võ Thành Phương, Chi hội trưởng Chi hội Văn nghệ Dân gian tỉnh An Giang cho biết: “Chi hội hiện có 7 người, chỉ Vĩnh Thông là hội viên trẻ. Chúng tôi mừng vì ít ra còn có lớp kế thừa, nghiên cứu rất nghiêm túc, có lối viết sáng tạo. Tôi đọc hai cuốn sách “Dấu ấn thượng châu thổ” và “Phong vị Nam Hà”, thể hiện tác giả là một người chịu khó đọc sách, tìm hiểu lịch sử một cách bài bản, không viết hời hợt cho có”.

“Nghiên cứu văn hóa, lịch sử là một lĩnh vực khó vì phải tiếp cận tài liệu xưa, chữ nghĩa đa tầng, khô khan nên phần lớn lớp trẻ hiện nay không mặn mòi. Ai xác định theo con đường này cần phải có sự cần cù, đam mê và phương pháp nghiên cứu chuyên nghiệp”, ông Phương nhấn mạnh.

Khác với hình ảnh một “ông cụ non” trong tưởng tượng của nhiều người, Vĩnh Thông gần gũi, năng động, không cố tình quay lưng hay thể hiện sự khác biệt giữa những chuyển động trong nhịp sống của giới trẻ mà bình tĩnh quan sát. Ở tâm thế đó, anh phát huy khả năng sống hòa quyện giữa hai thế giới: Sự logic của nhà khoa học và sự lãng mạn của người làm thơ. Anh chia sẻ rằng việc lựa chọn thể loại tùy thuộc vào đối tượng tiếp cận: Gặp một vẻ đẹp gây rung động thì dùng thơ, còn đối mặt với một vấn đề hóc búa cần lý giải thì dùng nghiên cứu.

“Tôi đã sống và làm việc ở nhiều nơi, trải qua nhiều công việc khác nhau, thậm chí một số công việc nghe tên có vẻ trái ngành. Tuy nhiên, tôi là người dễ thích nghi với hoàn cảnh, các nhu cầu của bản thân cũng tương đối đơn giản, nên ở môi trường nào cũng có thể nhanh chóng hòa nhập và không ảnh hưởng gì đến viết lách. Thậm chí, một môi trường mới hay một công việc mới, đôi khi có thể trở thành điều kiện để những ý tưởng mới ra đời”, Vĩnh Thông bộc bạch.

Với Vĩnh Thông, dù nghiên cứu, sáng tác thơ hay truyện, anh vẫn nằm lòng câu thần chú: Phải đọc sách mới viết tốt. Bởi trải nghiệm thực tế dù đáng quý nhưng cuộc sống vẫn quá rộng lớn để tự mình đi hết. Chính việc đọc đa dạng là cách giúp anh gián tiếp học hỏi từ người đi trước, khỏa lấp những khoảng trống trải nghiệm của chính mình. Hành trình của Vĩnh Thông không phải lúc nào cũng hanh thông. Anh từng đi qua nhiều vị trí, từ làm truyền thông cho các chương trình giải trí đến công việc văn phòng lặng lẽ hiện nay. Giữa bận rộn của công việc hành chính và sự khác biệt về văn hóa địa phương, anh vẫn nỗ lực tận dụng mọi thời gian rảnh để viết.

Tác giả 9X chia sẻ nghiên cứu là một hành trình không có điểm dừng, hành trang của anh luôn có những bản thảo đang chờ được hoàn thiện. Anh không có thói quen nói về những dự định hay tiết lộ sớm về tương lai vì việc sáng tác còn có tính ngẫu hứng, cho nên hãy để các tác phẩm tự lên tiếng khi hoàn thành.

Tác giả Vĩnh Thông (thứ hai, từ phải qua) được Quỹ Tiếp sức tài năng An Giang biểu dương là cá nhân tiêu biểu xuất sắc có đóng góp cho lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật An Giang năm 2026.

MỸ HẠNH