Chảy mãi hành trình di sản Vía Bà

Tượng Bà Chúa Xứ núi Sam.

Từ truyền thuyết đến di sản cộng đồng

Gần 2 thế kỷ trước, ở vùng đất biên viễn Châu Đốc, người dân truyền miệng câu chuyện về pho tượng linh thiêng nằm trên đỉnh núi Sam. Bất lực trước sức nặng kỳ lạ của tượng, người dân nghe lời mách bảo qua giấc “đạp đồng”: Chỉ 9 cô gái đồng trinh mới khiêng được tượng xuống nơi Bà chọn ngự - đúng vị trí ngôi miếu ngày nay. Kể từ đó, ngày 25/4 âm lịch hằng năm trở thành ngày Vía Bà, nét văn hóa dần kết tinh thành một lễ hội quy mô.

Cùng với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, sự giao thoa văn hóa với người Hoa, Chăm, Khmer tạo nên sắc màu đặc biệt cho lễ hội. Những nghi lễ: Tắm Bà, thỉnh sắc, Túc yết, Chánh tế… được gìn giữ nguyên vẹn qua nhiều đời như sợi dây nối quá khứ và hiện tại. Lễ hội Vía Bà không chỉ gắn với Chúa Xứ Thánh Mẫu - vị nữ thần được người dân tôn kính mà còn tôn vinh công lao Thoại Ngọc Hầu, vị quan triều Nguyễn có công mở đất, đào kênh, xây đường, giữ biên cương. Bên cạnh yếu tố tín ngưỡng, lễ hội vì thế mang cả dấu ấn của lịch sử khai hoang và bảo vệ Tổ quốc.

“Đối với người dân, Bà Chúa Xứ núi Sam là vị Thánh Mẫu trong tín ngưỡng thờ nữ thần, luôn che chở, phù trợ cho dân chúng. Tục lễ Bà, tham gia lễ hội là để thỏa mãn niềm tin và sự mong cầu của người dân về sức khỏe, bình an và tài lộc. Chúng tôi luôn tin tưởng rằng đây là môi trường giáo dục truyền thống đạo đức uống nước nhớ nguồn, nhắc nhở công lao dựng nước, giữ nước của cha ông, đề cao vai trò của người phụ nữ. Đồng thời, thể hiện sự giao thoa trong sáng tạo, thực hành văn hóa và sự hòa hợp của các dân tộc cùng chung đức tin trong cùng một phạm vi lãnh thổ. Lễ hội còn giúp người dân tăng cường tình đoàn kết của cộng đồng chia sẻ, gắn bó, tương trợ nhau trước những khó khăn trong cuộc sống”, ông Thái Công Nô - Hội Quý tế, Ban Quản trị Lăng miếu núi Sam khẳng định.

Thực hành nghi lễ thỉnh tượng Bà từ đỉnh núi Sam xuống miếu Bà.

7 năm chuẩn bị cho một khoảnh khắc

Qua nhiều biến động, nhiều thế hệ gìn giữ, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam ngày càng lớn mạnh. Năm 2001, lễ hội lần đầu được tổ chức quy mô cấp quốc gia. Năm 2014, được ghi danh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nhưng hành trình lễ hội đi đến danh hiệu thế giới thì không đơn giản. Từ năm 2018 - 2024, cả hệ thống chính trị tỉnh An Giang phối hợp Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các chuyên gia văn hóa, người thực hành lễ hội… cần mẫn thu thập tư liệu, kiểm kê, nghiên cứu và xây dựng hồ sơ theo chuẩn quốc tế.

Hàng trăm cuộc phỏng vấn, nhiều chuyến thực địa, nhiều vòng chỉnh sửa… để làm rõ tính xác thực, toàn vẹn, giá trị cộng đồng của lễ hội. Hồ sơ không chỉ kể câu chuyện của núi Sam mà còn chứng minh Vía Bà là hình mẫu tiêu biểu của sự giao thoa văn hóa, của tín ngưỡng nữ thần Đông Nam Á, của sự cố kết cộng đồng Việt - Hoa - Chăm - Khmer. Ngày 4/12/2024, tại thủ đô Asunción (Paraguay), khi UNESCO chính thức công bố ghi danh, đoàn công tác của Việt Nam xúc động trong khoảnh khắc lịch sử. Niềm vui ấy nhanh chóng lan về quê nhà, nơi người dân Châu Đốc nói riêng, tỉnh nhà nói chung hồi hộp chờ đợi từng ngày.

Đây là di sản văn hóa phi vật thể thứ 16 của Việt Nam, là di sản văn hóa phi vật thể thứ 2 của khu vực Nam Bộ (cùng với nghệ thuật đờn ca tài tử) được UNESCO ghi danh. Trên hết, đây là lễ hội truyền thống đầu tiên của đồng bằng sông Cửu Long được đón nhận vinh dự này góp phần khẳng định sự đa dạng, giá trị, bản sắc của văn hóa Việt Nam trong bức tranh văn hóa chung của nhân loại.

Vía Bà xứng đáng là di sản nhân loại, bởi đây là minh chứng của tín ngưỡng tôn vinh người phụ nữ Việt. Bà Chúa Xứ là biểu tượng của lòng nhân ái, che chở, của sức mạnh mềm nhưng bền bỉ - hình ảnh kết tinh từ truyền thống thờ Mẫu của người Việt. Lễ hội phản ánh cách cộng đồng đa tộc người ở An Giang chung sống hài hòa, cùng tham gia nghi lễ, cùng sáng tạo văn hóa. Tính cộng đồng mạnh mẽ thể hiện qua việc từ người giữ miếu, nghệ nhân làm lễ, tiểu thương, người hành hương, đến chính quyền địa phương, tất cả đều góp phần duy trì lễ hội.

Hằng năm, dòng người hành hương về núi Sam cầu bình an, làm ăn phát đạt, tìm sự an yên trong tâm hồn. Giữa phố thị đổi thay, khoảnh khắc ngước nhìn Bà là lúc con người được chậm lại, được “gửi gắm” những điều sâu thẳm nhất.

Một góc miếu Bà Chúa Xứ núi Sam dịp lễ hội. Ảnh: THANH HÙNG

Chặng đường mới sau danh hiệu mới

Với Châu Đốc, lễ hội là nguồn lực tích cực đưa du lịch phát triển theo hướng văn hóa bền vững. Với Việt Nam, Vía Bà góp phần làm phong phú “bản đồ di sản” của quốc gia, nâng vị thế văn hóa Việt trên trường quốc tế. Danh hiệu nhân loại khởi đầu cho trách nhiệm lớn hơn: Gìn giữ tính nguyên bản của nghi lễ, tránh thương mại hóa; tôn vinh nghệ nhân, truyền dạy cho lớp trẻ; ứng dụng công nghệ số trong tư liệu hóa và quảng bá; bảo đảm môi trường văn minh, xanh, sạch, an toàn cho du khách. Điều quan trọng nhất là tiếp tục giữ cho Vía Bà là lễ hội của cộng đồng, của những người dân chân chất nơi đầu nguồn sông Hậu.

Năm 2025 - 2026, An Giang bắt đầu bước vào giai đoạn mới của hành trình bảo tồn di sản. Danh hiệu UNESCO đặt ra yêu cầu cao hơn về công tác quản lý, truyền dạy và phát huy giá trị lễ hội. Ông Trang Công Cường - Bí thư Đảng ủy phường Vĩnh Tế cho biết: “Một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhiệm kỳ 2025 - 2030 của địa phương là bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, lịch sử, nhất là Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam, các công trình, địa điểm văn hóa, tôn giáo đặc sắc gắn với phát triển du lịch văn hóa, tâm linh, tạo bản sắc riêng cho đô thị Vĩnh Tế. Chúng tôi tập trung xây dựng văn hóa du lịch, thực hiện các cam kết với UNESCO về phát huy, trao truyền các giá trị của Lễ hội Vía Bà. Phấn đấu tổng lượt du khách tham quan trên địa bàn phường giai đoạn 2026 - 2030 đạt 26 triệu lượt”.

Thời điểm này đánh dấu bước chuyển từ “ghi danh” sang “hành động”. Ngày 13/11/2025, trong Tờ trình 1916/TTr-SVHTT, Sở Văn hóa và Thể thao nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải xây dựng đề án “Quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam” theo đúng tinh thần Công ước 2003 của UNESCO và các quy định của Luật Di sản văn hóa 2024, Nghị định số 215/2025/NĐ-CP. Đây chính là nền tảng kỹ thuật, pháp lý để bảo đảm Vía Bà được gìn giữ đúng chuẩn mực UNESCO.Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Lê Văn Phước đã chấp thuận chủ trương lập đề án và giao Sở Văn hóa và Thể thao khẩn trương triển khai, hoàn thành trong quý II/2026. Sự phê duyệt kịp thời này thể hiện cam kết mạnh mẽ của An Giang trong thực thi nghĩa vụ của quốc gia thành viên UNESCO, đưa việc bảo tồn Lễ hội Vía Bà vào quy hoạch dài hạn, tạo cơ chế phối hợp liên ngành nhằm đảm bảo di sản được gìn giữ bền vững. Đây cũng là bước đi chính thức hóa quyết tâm của tỉnh: Không chỉ gìn giữ một lễ hội mà là gìn giữ bản sắc, ký ức và linh hồn văn hóa của vùng đất.

GIA KHÁNH