"Chìa khóa" mới giải mã cuộc di cư của loài người

Theo đó, mực nước biển hạ xuống mức thấp kỷ lục có thể là “chìa khóa” mở ra các tuyến đường bộ, giúp người tiền sử di chuyển sang những lục địa khác.

Nghiên cứu được công bố đầu tháng 5/2026 trên tạp chí Transactions of the Royal Society of South Africa – ấn phẩm khoa học lâu đời và uy tín của Nam Phi (thuộc Hiệp hội Hoàng gia Nam Phi) – do nhóm chuyên gia thuộc Viện Đa dạng Sinh học Thủy sinh Nam Phi (SAIAB) thực hiện, đứng đầu là Giáo sư Alan Whitfield. Kết quả cho thấy các nhóm người hiện đại sớm tại Nam Phi có thể đã tận dụng những giai đoạn mực nước biển xuống thấp trong kỷ băng hà để rời lục địa, vào khoảng 50.000–40.000 năm trước.

Khác với quan niệm phổ biến về những hành trình vượt biển đầy rủi ro, nghiên cứu này cho rằng tổ tiên loài người nhiều khả năng đã di chuyển qua các dải đất hẹp – hiện nay đã bị nhấn chìm dưới đại dương – khi mực nước biển rút sâu.

Thông qua mô phỏng điều kiện cổ khí hậu kết hợp dữ liệu hải dương học, nhóm nghiên cứu xác định có những thời kỳ mực nước biển thấp hơn hiện nay khoảng 100 mét. Khi đó, các “hành lang đất liền” chiến lược lộ ra, đặc biệt tại khu vực Bab-el-Mandeb, nơi nối vùng Sừng châu Phi với bán đảo Arập. Khoảng cách giữa hai lục địa được thu hẹp đáng kể, tạo điều kiện cho các nhóm người tiền sử di chuyển mà không cần đến phương tiện hàng hải phức tạp.

Phát hiện này không chỉ làm thay đổi cách nhìn về năng lực thích nghi của người tinh khôn (Homo sapiens), mà còn nhấn mạnh vai trò của các chu kỳ thiên văn và biến đổi khí hậu trong lịch sử tiến hóa của nhân loại. Các giai đoạn mực nước biển hạ thấp thường trùng với thời kỳ băng hà, khi lượng nước lớn bị tích tụ dưới dạng các dải băng tại hai cực.

Chính những biến động địa chất – khí hậu này đã tạo ra “cửa sổ cơ hội” cho các đợt di cư. Khi điều kiện sống tại châu Phi trở nên khắc nghiệt, trong khi các tuyến đường bộ mới xuất hiện, người tiền sử đã bắt đầu hành trình mở rộng sang châu Á và châu Âu.

Giả thuyết "Rời khỏi châu Phi" (Out of Africa) từ lâu là chủ đề tranh luận trong giới khảo cổ học. Các bằng chứng hóa thạch và di truyền học trước đây cho thấy làn sóng di cư lớn diễn ra khoảng 60.000–90.000 năm trước. Tuy nhiên, phát hiện mới về các hành lang đất liền trong thời kỳ mực nước thấp mở ra khả năng tồn tại những đợt di cư sớm hơn và đa dạng hơn về lộ trình, thay vì chỉ giới hạn ở một số tuyến quen thuộc như dọc sông Nile hay qua eo biển Gibraltar.

Việc kết hợp dữ liệu khảo cổ với hải dương học cũng giúp tái dựng chính xác hơn bản đồ phân bố của con người thời tiền sử. Đồng thời, nghiên cứu đặt ra hướng đi mới cho khoa học khi nhấn mạnh tiềm năng khảo sát các di chỉ hiện nằm dưới đáy biển tại các thềm lục địa – nơi có thể lưu giữ dấu tích của những điểm dừng chân trong hành trình di cư vĩ đại của nhân loại.