Chuẩn bị con người cho tương lai đất nước

Những chỉ đạo trong cuộc làm việc mới đây của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm với ngành giáo dục về công tác chuẩn bị cho năm học mới không chỉ là định hướng cho một ngành, mà thực chất là một chiến lược phát triển quốc gia trong dài hạn.

Khi nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy “quản lý giáo dục” sang “quản trị phát triển giáo dục”, đồng thời khẳng định giáo dục phải đi trước một bước trong chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước, người đứng đầu Đảng và Nhà nước đã đặt ra một yêu cầu mang tính thời đại: Giáo dục phải trở thành lực lượng tiên phong kiến tạo tương lai.

Trong những năm qua, giáo dục Việt Nam đã đạt được những thành tựu quan trọng. Ảnh minh họa: TTXVN

Giáo dục được đặt trong tổng thể yêu cầu phát triển đất nước nhanh, bền vững, tự chủ, tự cường trong kỷ nguyên mới. Cho nên, giáo dục không còn được nhìn nhận như một lĩnh vực đơn thuần cung cấp dịch vụ công hay thực hiện nhiệm vụ đào tạo nhân lực theo nhu cầu trước mắt. Giáo dục phải được xem là một động lực phát triển, là nguồn lực chiến lược quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Một đất nước muốn phát triển nhanh phải có nguồn nhân lực chất lượng cao. Một đất nước muốn phát triển bền vững phải có công dân được trang bị tri thức và kỹ năng để thích ứng với những biến động của thời đại. Một đất nước muốn tự chủ, tự cường phải có đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học, kỹ sư và người lao động đủ năng lực làm chủ công nghệ, làm chủ tri thức và làm chủ tương lai của chính mình.

Trong những năm qua, giáo dục Việt Nam đã đạt được những thành tựu quan trọng. Quy mô đào tạo không ngừng mở rộng, tỷ lệ người dân được tiếp cận giáo dục ngày càng cao, chất lượng giáo dục phổ thông được quốc tế ghi nhận. Tuy nhiên, những biến đổi nhanh chóng của khoa học công nghệ đang đặt ra những yêu cầu hoàn toàn mới. Nếu trước đây, một ngành nghề có thể tồn tại ổn định lâu dài, thì ngày nay vòng đời của nhiều nghề nghiệp chỉ kéo dài vài năm. Sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc thị trường lao động toàn cầu. Nhiều công việc mang tính lặp lại sẽ bị thay thế bởi máy móc và thuật toán. Đồng thời, hàng loạt ngành nghề mới liên tục xuất hiện, từ kỹ sư dữ liệu, chuyên gia trí tuệ nhân tạo, chuyên gia an ninh mạng, nhà thiết kế thực tế ảo, cho đến các lĩnh vực liên quan kinh tế xanh, năng lượng sạch và công nghệ sinh học.

Chính vì vậy, chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước về việc giáo dục phải nắm bắt xu hướng đào tạo những ngành nghề mới sẽ xuất hiện và những ngành nghề sẽ biến mất trong tương lai mang ý nghĩa chiến lược. Giáo dục phải vượt lên trên tư duy đào tạo truyền thống. Thay vì chỉ đáp ứng nhu cầu của hiện tại, giáo dục phải có khả năng dự báo nhu cầu của tương lai. Thay vì đào tạo những gì đang có, giáo dục phải chuẩn bị cho những gì sẽ đến. Điều này đòi hỏi hệ thống giáo dục phải thay đổi mạnh mẽ từ nội dung chương trình, phương pháp giảng dạy đến cơ chế quản trị và kết nối với thị trường lao động.

Một trong những điểm đột phá trong tư duy mới là chuyển từ “quản lý giáo dục” sang “quản trị phát triển giáo dục”. Quản lý thường gắn với việc điều hành, kiểm soát và thực hiện các quy định. Trong khi đó, quản trị phát triển đòi hỏi tầm nhìn chiến lược, khả năng dự báo và năng lực kiến tạo. Điều đó có nghĩa là ngành giáo dục không chỉ lo vận hành trường học, xây dựng chương trình hay tổ chức thi cử, mà còn phải trả lời được những câu hỏi lớn hơn: Đất nước cần nguồn nhân lực gì trong 10 năm tới? Những kỹ năng nào sẽ quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia? Những lĩnh vực công nghệ nào sẽ tạo ra đột phá phát triển? Và giáo dục cần chuẩn bị gì ngay từ hôm nay để đáp ứng những yêu cầu đó?

Thực tế cho thấy nhiều quốc gia thành công đều lựa chọn giáo dục là lĩnh vực đi trước. Hàn Quốc đầu tư mạnh vào giáo dục trước khi trở thành cường quốc công nghệ. Singapore xây dựng nền giáo dục hướng tới tương lai trước khi trở thành trung tâm tài chính và đổi mới sáng tạo hàng đầu châu Á. Phần Lan không có nhiều tài nguyên thiên nhiên nhưng sở hữu nguồn nhân lực chất lượng cao nhờ chiến lược giáo dục dài hạn. Những bài học ấy cho thấy mọi quốc gia phát triển đều phải đầu tư cho tương lai, và giáo dục chính là con đường đó.

Trong kỷ nguyên số, điều quan trọng nhất không còn là việc học thuộc kiến thức mà là năng lực học tập suốt đời. Trí tuệ nhân tạo có thể cung cấp thông tin trong vài giây, nhưng không thể thay thế hoàn toàn tư duy sáng tạo, khả năng phản biện, năng lực giải quyết vấn đề và trách nhiệm xã hội của con người. Vì vậy, giáo dục hiện đại phải chuyển trọng tâm từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực. Người học cần được trang bị khả năng tự học, tự nghiên cứu, tự thích nghi và liên tục cập nhật tri thức mới. Đây chính là những kỹ năng sống còn trong một thế giới mà công nghệ thay đổi từng ngày.

Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng cho thấy tầm nhìn chiến lược về mối quan hệ giữa giáo dục và khoa học công nghệ. Những lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, công nghệ bán dẫn, công nghệ sinh học hay năng lượng xanh không chỉ là các ngành kinh tế mới, mà còn là những lĩnh vực quyết định vị thế quốc gia trong tương lai. Muốn tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu với vị trí cao hơn, Việt Nam không thể chỉ dựa vào lao động giản đơn. Chúng ta cần những thế hệ công dân có khả năng sáng tạo tri thức mới, làm chủ công nghệ mới và tạo ra những giá trị mới. Nhiệm vụ ấy bắt đầu từ giáo dục.

Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới mục tiêu trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2045, giáo dục càng phải được xem là quốc sách hàng đầu theo đúng nghĩa thực chất. Đầu tư cho giáo dục không phải là chi phí mà là đầu tư cho tương lai. Mỗi trường học hôm nay chính là nơi hình thành đội ngũ kỹ sư, nhà khoa học, doanh nhân, chuyên gia công nghệ và những công dân sẽ quyết định diện mạo đất nước trong những thập niên tới. Mỗi đổi mới trong giáo dục hôm nay sẽ tạo ra sức mạnh cạnh tranh cho quốc gia trong tương lai.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa tầm nhìn này cần những bước đi quyết liệt. Chương trình đào tạo phải được cập nhật thường xuyên theo nhu cầu thực tiễn. Mối liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp cần được tăng cường. Giáo dục nghề nghiệp phải được nâng tầm để đáp ứng yêu cầu phát triển công nghiệp hiện đại. Các trường đại học cần trở thành trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ. Đồng thời, cần tạo môi trường thuận lợi để thu hút nhân tài, khuyến khích nghiên cứu khoa học và phát triển các ngành công nghệ mũi nhọn.

Nhìn rộng hơn, chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước không chỉ là câu chuyện của ngành giáo dục mà là lời hiệu triệu đối với toàn xã hội. Bởi giáo dục không phải việc riêng của mỗi nhà trường. Gia đình, doanh nghiệp, cộng đồng và các cơ quan quản lý đều có trách nhiệm tham gia vào quá trình chuẩn bị nguồn nhân lực cho tương lai. Một xã hội học tập, một quốc gia đầu tư mạnh cho giáo dục và một nền giáo dục mở, linh hoạt sẽ là nền tảng để Việt Nam bứt phá trong kỷ nguyên mới.

Thông điệp từ chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước rất rõ ràng. Đó là: Muốn đi nhanh, phải chuẩn bị con người; muốn đi xa, phải đầu tư cho giáo dục; muốn làm chủ tương lai, phải làm chủ tri thức. Trong cuộc cạnh tranh toàn cầu ngày càng khốc liệt, lợi thế lớn nhất của một quốc gia không nằm ở tài nguyên thiên nhiên hay vốn đầu tư, mà nằm ở chất lượng nguồn nhân lực. Vì vậy, giáo dục phải đi trước một bước, không chỉ để đáp ứng yêu cầu của hiện tại, mà còn để mở đường cho tương lai. Đó chính là con đường để xây dựng một Việt Nam phát triển nhanh, bền vững, tự chủ, tự cường và hùng cường trong thế kỷ XXI.

Theo Quân đội nhân dân