Đặc sắc những biểu tượng kỳ linh trong mỹ thuật

Trong mỹ thuật Việt Nam đương đại, cảm hứng kỳ linh Bính Ngọ 2026 đang được diễn giải bằng ngôn ngữ tạo hình mới, cho thấy sự tiếp nối linh hoạt giữa di sản truyền thống và đời sống hôm nay.

Đa dạng ngôn ngữ tạo hình sơn mài và gốm

Ở làng cổ Đường Lâm - vùng đất di sản tiêu biểu của xứ Đoài (Hà Nội), Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Phát đã lựa chọn con đường bền bỉ, nhất quán, đó là đưa sơn mài truyền thống trở về với cộng đồng, tăng tính thực hành và trải nghiệm. Trong năm mới Bính Ngọ 2026, bộ sưu tập sơn mài “Gióng” với quy mô 2.026 tác phẩm độc bản do Phát khởi xướng và sáng tác vừa chính thức được công bố gắn với ngựa của Đức Thánh Gióng độc đáo, đa dạng về hình thức thể hiện. Nghệ nhân đã thực hiện liên tục trong suốt gần 10 năm với lao động nghệ thuật nghiêm cẩn, tư duy sáng tạo đương đại và tinh thần tôn trọng di sản truyền thống.

Lấy cảm hứng từ hình tượng Thánh Gióng, biểu tượng cho tinh thần yêu nước, sức mạnh cộng đồng và khát vọng vươn lên, bộ sưu tập “Gióng” không tái hiện huyền thoại theo lối quen thuộc mà chọn ngựa và long mã làm trục tạo hình xuyên suốt, biểu đạt chuyển động, khí lực và tinh thần khởi hành không ngừng của con người Việt Nam trong lịch sử và hiện tại. Mỗi tác phẩm mang nhịp điệu, diện mạo riêng, phù hợp mỹ cảm đương đại. Điểm nhấn trong dự án là câu chuyện mở rộng vai trò của sơn mài từ tác phẩm trưng bày sang vật thể ứng dụng. Qua đó, sơn mài đi vào không gian sinh hoạt, trở thành một phần của đời sống văn hóa đô thị đương đại. Từ chất liệu gắn bó mật thiết với kiến trúc và đời sống của làng, như đá ong, tre, gỗ mít, gỗ nhãn… các tác phẩm đều được hoàn thiện thủ công theo quy trình sơn mài truyền thống kéo dài ít nhất 30 ngày, với nhiều lớp sơn, mài, vẽ, cẩn trứng, dát vàng… thể hiện hành trình lao động nghệ thuật đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và chiều sâu tư duy.

Cũng như nghệ nhân của xứ Đoài, việc tạo tác kỳ linh ngựa Bính Ngọ 2026 với ông Tạ Văn Thắng, Phó Chủ tịch Thường trực Công ty Gia Tộc Việt Heritage lại là cả một quá trình nghiên cứu công phu. Kỳ linh của công ty có tên gọi “Long Mã Tâm Ấn” khởi đi từ việc xác lập rõ vai trò của linh vật trong đời sống hôm nay. Theo các họa sĩ, nghệ nhân Gia Tộc Việt Heritage, trong hệ thống biểu tượng phương Đông, Long Mã giữ vị trí đặc biệt bởi sự kết tinh của tư duy đồ hình, triết lý vũ trụ và quan niệm về trật tự xã hội. Dựa trên một điển tích cổ đã trở thành nền tảng cho nhận thức về quy luật vận hành của trời đất- con người, đồng thời đặt ra mối quan hệ giữa quyền lực, trí tuệ và trách nhiệm. Trong mỹ thuật truyền thống, hình tượng long mã gắn với vai trò dẫn dắt, khai mở và định hướng, phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa uy quyền và đạo lý. Tác phẩm kỳ linh ngựa “Long Mã Tâm Ấn” tiếp cận hình tượng ấy trong bối cảnh đương đại, đặt trọng tâm vào chiều sâu văn hóa và tư duy quản trị. Cách tiếp cận này giúp kỳ linh bước ra khỏi không gian tín niệm, trở thành ngôn ngữ biểu đạt của những giá trị xã hội bền vững.

Điều đặc biệt, chất liệu và kỹ thuật chế tác “Long Mã Tâm Ấn” cũng mang hàm ý ngôn ngữ biểu tượng của tác phẩm. Đất sét được tuyển chọn từ vùng đất Tổ Hùng Vương (Phú Thọ) mang ý nghĩa kết nối với cội nguồn văn hóa, đồng thời đặt ra yêu cầu cao về kiểm soát kỹ thuật trong quá trình tạo hình và nung. Lớp men Phú Đăng Hỏa với sắc ấm sâu, ánh đỏ trầm được nghiên cứu và kiểm soát chặt chẽ trong lò nung, tạo hiệu ứng thị giác gợi ánh sáng minh triết, hình ảnh quen thuộc trong mỹ học Á Đông khi nói về trí tuệ dẫn đường. Các chi tiết vẽ vàng 24K được sử dụng có chừng mực, đóng vai trò nhấn nhá thị giác, nhấn mạnh tinh thần quang minh và chính danh, tránh cảm giác phô diễn hình thức.

Đối thoại giữa biểu tượng và mỹ học truyền thống

Tác phẩm “Ngựa Bính Ngọ vươn mình” do Nghệ nhân Nhân dân Phạm Văn Tuyên của cơ sở Gốm Phù điêu Hải Phòng lại được tạo tác với ngôn ngữ tạo hình của tác phẩm hướng về khối lực và nhịp điệu, tiết chế tối đa yếu tố tả thực. Thân ngựa được xử lý như một khối liền mạch, căng đầy sinh khí, các mảng cơ và đường cong chuyển động gợi cảm giác dồn nén năng lượng. Tư thế ngẩng cao đầu, bốn trụ vững chắc, tạo nên hình ảnh của một chủ thể tự tin, chủ động trước dòng chảy thời cuộc. Lớp men Huyết Long hỏa biến phủ trên thân tượng là điểm nhấn quan trọng trong cấu trúc thẩm mỹ của tác phẩm. Sắc đỏ sâu, ánh vàng ẩn hiện, bề mặt biến đổi theo ánh sáng, tạo cảm giác chuyển động ngay cả trong trạng thái tĩnh. Men gốm ở đây không đóng vai trò trang trí, mà trở thành phương tiện diễn đạt nội lực và tinh thần vận động. Đó là màu của sinh mệnh đang nung nấu, của ý chí được tôi luyện qua lửa và thời gian. Phần bệ tượng được tạo hình như sóng, đá và thảo mộc, gợi liên tưởng về không gian non sông Việt Nam. Ngựa không tách khỏi nền, mà đứng trong dòng chảy ấy, như con người Việt Nam vươn mình giữa những biến động của thời đại. Bố cục này tạo nên sự gắn kết chặt chẽ giữa linh vật và môi trường văn hóa, nhấn mạnh mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng, giữa khát vọng riêng và vận hội chung.

Hòa trong sự sáng tạo của giới mỹ thuật đón Tết Bính Ngọ và cũng là “Ngựa Ông Gióng”, họa sĩ Ngô Đức Lâm lại ngược dòng thời gian với bộ điêu khắc sơn mài “Ngựa” lấy cảm hứng từ bộ sưu tập tranh “Chuyện Ông Gióng” nổi tiếng của họa sĩ Ngô Mạnh Lân. Sở dĩ anh sử dụng chất liệu sơn mài bởi khả năng “tích tụ thời gian và ký ức” của một loại chất liệu mỹ thuật truyền thống Việt. Quy trình phủ-mài-bồi lặp đi lặp lại tạo nên chiều sâu thị giác hiếm có, đồng thời rèn luyện ở người nghệ sĩ sự kiên nhẫn và khả năng làm chủ cảm xúc. Khi được dùng để thể hiện hình tượng ngựa, sơn mài trở thành môi trường lý tưởng để biểu đạt tinh thần trang trọng, trầm tĩnh và bền bỉ của mỹ học Á Đông.

Kế thừa trọn vẹn tinh thần của thế hệ đi trước, nhưng có nhiều sáng tạo độc đáo, thể hiện góc nhìn của thế hệ đương đại. “Ngựa Ông Gióng” điêu khắc sơn mài của Ngô Đức Lâm không tái hiện sự khốc liệt của chiến trận mà mang tâm thế nhẹ nhàng của mùa xuân tươi mới. Vẫn là dáng hình chắc khỏe, ẩn chứa những đường nét của mỹ thuật cổ, nhưng mềm mại trong từng đường nét hoa văn uốn lượn trên thân ngựa. Họa sĩ đã thấm nhuần tinh thần của thế hệ đi trước và dùng kỹ thuật sơn mài truyền thống với những màu cơ bản đỏ son, then đen, thếp vàng để mang đến ngựa thần Ông Gióng một diện mạo thanh tân, phóng khoáng, biểu đạt sự tự do sáng tạo.