Đi tìm sự thật bằng sự thấu cảm

Đằng sau mỗi thông tin là một số phận

Hơn 15 năm gắn bó với báo chí điều tra, nhà báo Hồ Trí (Ban Chuyên đề - Khoa giáo, Đài Truyền hình Việt Nam) đã để lại dấu ấn qua nhiều phóng sự như: Rừng kêu cứu, Bẫy..., mang về cho anh nhiều giải thưởng danh giá, từ Giải A Giải Báo chí Quốc gia, Cánh Diều Vàng đến các Huy chương Vàng, Bạc tại Liên hoan Truyền hình toàn quốc.

Thế nhưng, điều khiến anh trăn trở nhất lại không phải là những giải thưởng hay sức lan tỏa của tác phẩm, mà là số phận của những con người xuất hiện trong các phóng sự điều tra. Theo anh, làm báo điều tra không đồng nghĩa với việc trở thành người phán xét.

Sau những phóng sự được thực hiện, khi phát sóng, các sai phạm bị phanh phui, nhiều cán bộ liên quan bị xử lý, thậm chí bị khởi tố. Nhiều khán giả nhắn tin cảm ơn ê-kíp vì đã góp phần đưa những vụ việc tiêu cực ra ánh sáng. Nhưng thay vì vui mừng, anh lại mang một cảm giác nặng lòng.

“Điều chúng tôi mong muốn không phải là đẩy một ai đó vào bước đường cùng. Báo chí phản ánh sự thật để xã hội tốt hơn, chứ không phải để tạo ra những bản án”, anh chia sẻ.

Có lần, sau khi một phóng sự phát sóng, một nhân vật nhắn tin cho anh: “Thà anh để tôi đi tù vài năm còn đỡ hơn lên truyền hình vài chục giây”.

Câu nói ấy khiến anh trăn trở. Bởi một bản án rồi sẽ có ngày kết thúc. Nhưng sự phán xét của công chúng đôi khi kéo dài mãi mãi. “Có những nhân vật bước ra khỏi tác phẩm của mình rồi nhưng họ vẫn phải tiếp tục sống. Họ vẫn còn gia đình, còn tương lai và còn cơ hội để sửa sai”.

Theo nhà báo Hồ Trí, đằng sau mỗi hành vi sai phạm là một câu chuyện và đôi khi là những bi kịch riêng.

Trong phóng sự “Bẫy” về những đường dây lừa đảo, buôn bán người do nhà báo Hồ Trí thực hiện, nhiều người thường mặc nhiên xem những người tham gia đường dây này là tội phạm. Nhưng khi tiếp cận sâu hơn, anh nhận ra nhiều người là nạn nhân của mua bán người, bị cưỡng ép lao động và buộc phải tham gia vào hoạt động lừa đảo.

“Nếu chỉ nhìn bề nổi, chúng ta rất dễ lên án. Nhưng khi hiểu sâu hơn, sẽ thấy có những người đáng được cảm thông nhiều hơn là kết tội”, nhà báo Hồ Trí nói.

Nhiều năm theo đuổi mảng điều tra, nhà báo Hồ Trí đúc kết rằng: Ngoài sự sắc bén, khả năng phân tích hay tư duy phản biện, nhà báo còn cần một chỉ số EQ đủ lớn để nhìn thấy con người phía sau những dữ kiện khô khan.

Có không ít lần anh sẵn sàng từ bỏ đề tài dù đã theo đuổi trong thời gian dài. Anh nhớ lại một vụ việc liên quan đến những cô gái vị thành niên bị cưỡng ép hoạt động trong các tụ điểm mại dâm trá hình. Khi quá trình điều tra hoàn tất, một số nhân vật đã lập gia đình và bắt đầu cuộc sống mới.

“Nếu phát sóng, dù đã che mặt, làm méo tiếng, những người quen biết họ vẫn có thể nhận ra. Điều đó có thể ảnh hưởng đến cuộc sống hôn nhân và tương lai của họ. Khi ấy, tôi buộc phải cân nhắc giữa giá trị thông tin và số phận con người”, anh cho biết.

Đối với nhà báo Hồ Trí, sự thấu cảm không phải là bao che cho cái sai, mà là nhìn nhận vấn đề bằng một góc nhìn nhân văn hơn, để người mắc sai lầm vẫn còn cơ hội sửa sai và làm lại cuộc đời.

Sẵn sàng đối mặt với hiểm nguy

Nhiều người thường đo đếm thành công của một tác phẩm điều tra bằng những con số hình sự. Nhưng với nhà báo Võ Mạnh Hùng, báo Vietnamplus, người có gần 15 năm theo mảng báo chí điều tra, dấn thân vào các đề tài gai góc, đích đến cuối cùng của báo chí là giải quyết được điểm nóng, góp phần thay đổi chính sách và mang đến niềm tin, sự hy vọng vào một sự thay đổi mà người dân mong chờ.

Không tự nhận là “phóng viên điều tra”, anh chỉ xem mình là một nhà báo bình thường, dám dấn thân, ham học hỏi và sẵn sàng đối mặt với hiểm nguy. Anh nhớ vào năm 2017, khi triệt phá nạn cát lậu tại Hưng Yên, anh và đồng nghiệp từng bị hàng chục đối tượng “xã hội đen” vây quanh, cho xe tải bám đuổi quyết liệt khi rời hiện trường.

Hay như lần một mình đối thoại với 17 người gồm lãnh đạo huyện và doanh nghiệp gây ô nhiễm tại miền Trung, bị cấm mọi thiết bị tác nghiệp, vũ khí duy nhất của anh chỉ là cây bút và cuốn sổ. Bằng cái đầu “lạnh” và sự linh hoạt, anh vẫn khai thác đủ tư liệu để viết thành công loạt bài 3 kỳ.

Với nhà báo Võ Mạnh Hùng, những đề tài càng khó, càng thách thức, càng thôi thúc anh theo đuổi, thực hiện. Điều đó được minh chứng rõ nét qua loạt bài “Hiểm họa phá môi trường lấy kinh tế” (Giải A Giải Báo chí Quốc gia 2022) được anh ròng rã theo đuổi hơn 5 năm. Sau thảm họa Formosa năm 2016, chứng kiến cảnh ngư dân trắng tay, mất sinh kế bám biển, anh nhận ra đây chỉ là phần nổi. Nếu không giải quyết tận gốc, những “mầm mống” hủy hoại môi trường sẽ tiếp tục mọc lên như nấm mốc.

Anh lặn lội đến một nhà máy xi măng xả thải gây ô nhiễm nghiêm trọng tại miền Trung, nơi người dân kêu cứu vô vọng. Việc tiếp cận với những người dân cũng khó khăn, bởi họ đã mất niềm tin vì báo chí về nhiều nhưng không giải quyết được vấn đề. Bằng sự đồng cảm của người đồng hương, anh đã lắng nghe và thuyết phục được họ. Khi tiếng nói đúng pháp luật của người dân được đưa lên mặt báo, chính quyền lập tức vào cuộc xử lý vi phạm, buộc doanh nghiệp phải đền bù, di dời dân và khắc phục hậu quả.

Nhưng điều nhà báo Mạnh Hùng tâm huyết nhất không dừng lại ở việc giải quyết một điểm nóng nhất thời. Sau loạt bài, Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã đưa quy định “thanh tra đột xuất, không báo trước” vào Luật Bảo vệ môi trường. “Chính sách mới là nền tảng, con người chỉ là người thực thi. Khi chính sách được ban hành hướng tới người dân, cơ quan chức năng triển khai đúng thì sẽ hạn chế được những vụ việc tương tự xảy ra”, nhà báo Võ Mạnh Hùng nói.

Vì chọn hướng đi mang tính nền tảng lâu bền, trong tất cả các loạt bài của mình, anh chưa từng đề cập đến việc có đối tượng bị bỏ tù, dù thực tế cơ quan chức năng đã khởi tố nhiều vụ việc. “Thay vì đóng vai người áp đặt, quy kết, nhà báo nên là người kể chuyện, người dẫn dắt để mang đến những thông điệp xây dựng và giải pháp căn cơ cho xã hội”, nhà báo Võ Mạnh Hùng bộc bạch.

Với những cống hiến bền bỉ, nhà báo Võ Mạnh Hùng đã gặt hái được hơn 40 giải báo chí quốc gia và nhiều giải thưởng khác về báo chí.