Giá trị văn hóa đặc sắc của các di tích đình làng ven biển

Nơi đây không chỉ thờ tự cá Ông, tổ nghề hay các bậc tiền hiền, ghi dấu quá trình mở cõi, lập làng mà còn là nơi lưu giữ những ký ức cộng đồng, phong tục tập quán và tín ngưỡng của ngư dân vùng biển. Từ những nơi này, nhiều lễ hội văn hóa, phong tục truyền thống được phục dựng, góp phần gắn kết cộng đồng, khơi dậy tinh thần đoàn kết trong nhân dân và hơn hết là thu hút du khách trong hành trình khám phá.

Tục thờ cúng thần Nam Hải

Vạn Thủy Tú (phường Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng) là một trong những ngôi vạn đầu tiên của tỉnh được tạo lập vào năm 1762 để thờ cá Ông.

Vạn Thủy Tú là một điểm du lịch khá nổi tiếng ở phường Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng. Đến đây, du khách có thể tìm hiểu về tục thờ cúng thần Nam Hải (cá Ông), một nét văn hóa - tín ngưỡng độc đáo của ngư dân vùng biển Nam Trung Bộ.

Theo Ban quản lý Khu di tích Vạn Thủy Tú, vạn được tạo lập vào năm 1762 để thờ cá Ông. Ngư dân tôn thờ thần Nam Hải bởi họ tin rằng khi giông bão, sóng to, gió lớn bao giờ cá Ông cũng giúp ngư dân thoát nạn nơi biển cả. Nơi đây có quy mô, kiến trúc bề thế so với các lăng vạn khác ở Lâm Đồng. Lúc đầu vạn chỉ là một gian nhà gỗ lợp mái lá, sau đó được tôn tạo hoàn chỉnh dần bằng tường gạch, mái lợp ngói âm dương với tổng diện tích khoảng chừng hơn 500m2. Trải qua hơn 260 năm, Vạn Thủy Tú được gìn giữ khá nguyên vẹn nét cổ kính vốn có. Năm 1996, Vạn Thủy Tú đã được Nhà nước xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia.

Vạn Thủy Tú (phường Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng) được biết đến với tục thờ cúng thần Nam Hải (cá Ông), một nét văn hóa - tín ngưỡng độc đáo của ngư dân vùng biển Nam Trung Bộ.

Cũng như những lăng vạn khác, nơi đây thờ phụng cá Ông, các vị Hải Thần, Thủy tổ nghề biển và là thiết chế văn hóa truyền thống, tín ngưỡng ngư nghiệp của ngư dân ven biển Phan Thiết. Hiện nay, tại vạn còn lưu giữ gần như nguyên vẹn trên 100 bộ xương cốt Ông, trong đó có hàng chục bộ xương lớn với niên đại trên 250 năm. Ngoài ra, vạn còn lưu giữ nhiều di sản văn hóa Hán - Nôm quý giá, tiêu biểu là 24 sắc phong của các đời vua triều Nguyễn ban tặng… Đặc biệt, trong Vạn Thủy Tú hiện đang lưu giữ và thờ phụng một bộ xương cá Ông có chiều dài thân là 22m, nặng khoảng 64 tấn; từng được xếp hạng dài và lớn nhất Việt Nam. Du khách đến tham quan đều trầm trồ trước vẻ kỳ vĩ của cá Ông.

Kiến trúc mái đình đặc trưng của đình làng Đức Thắng, phường Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng.

Anh Nguyễn Thành Trung, đến từ Thành phố Hồ Chí Minh chia sẻ: Đã từng nghe nhiều về tục thờ cúng thần Nam Hải nhưng anh muốn đến tận mắt thấy bộ xương cá Ông và tìm hiểu thêm nét đẹp văn hóa, tín ngưỡng của ngư dân vùng biển.

Từ lâu, Vạn Thủy Tú trở thành ngôi nhà chung của cả cộng đồng ngư dân và nhân dân trong vùng, là niềm tin thiêng liêng ăn sâu vào ký ức tâm linh của mọi người. Đặc biệt, nơi đây gắn liền với Lễ hội Cầu ngư nằm trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Nét kiến trúc độc đáo mái đình Đình làng Đức Thắng, phường Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng.

Ông Lê Văn Bé, phường Phan Thiết cho biết: "Đối với ngư dân chúng tôi, đây thật sự là nơi linh thiêng, mang lại nhiều phước lành. Những mùa biển động, trước mỗi chuyến biển xa hay vào mùa cầu ngư, chúng tôi đều đến thắp hương cầu mong mưa thuận, gió hòa, đánh bắt thuận lợi hơn".

Thiết chế văn hóa cộng đồng làng xã

Quang cảnh đình làng Đức Thắng, phường Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng nơi thờ các bậc tiền hiền có công lập đất.

Trải qua hơn 200 năm tồn tại, mặc dù không thờ cá Ông nhưng đình Tú Luông, ở phường Tiến Thành lại là nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh, tín ngưỡng không thể thiếu của cộng đồng cư dân vùng biển Lâm Đồng.

Theo các ghi chép lịch sử, lúc mới khai lập, Tú Luông là một trong những làng quê có vị thế tọa lạc lý tưởng, thuận tiện làm ăn sinh sống và sớm có kinh tế ổn định ở Phan Thiết. Đình Tú Luông được gọi theo tên của làng Tú Luông ngày trước. Đình được tạo dựng vào đầu thế kỷ XIX, trùng tu hoàn chỉnh vào năm vua Tự Đức thứ 24 (1871) để thờ thần Thành Hoàng bổn cảnh, các bậc tiền hiền, hậu hiền có công lớn trong buổi đầu khai khẩn cơ nghiệp, lập làng và dựng đình.

Đình làng Đức Thắng (phường Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng) là một trong những đình làng lâu đời, gắn liền với đời sống tâm linh, tín ngưỡng của người dân vùng biển.

Đình Tú Luông đã được các đời vua triều Nguyễn công nhận bảo hộ, coi đó là thiết chế văn hóa cộng đồng làng xã, gắn liền với đời sống tâm linh, tín ngưỡng của người dân. Hiện tại đình còn lưu giữ nhiều di vật cổ xưa gắn liền với quá trình lập làng, đặc biệt là các di sản Hán - Nôm quý báu, trong đó có 10 sắc phong của các đời vua triều Nguyễn ban tặng và những bản hương ước của làng khắc chạm trên gỗ. Đình đã được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia vào năm 2001.

Ông Đỗ Hữu Tâm, Trưởng Ban nghi lễ Đình làng Tú Luông cho biết: Ngoài sinh hoạt tín ngưỡng, nơi đây còn là sợi dây kết nối cộng đồng. Hàng năm, tại di tích diễn ra 2 kỳ lễ hội chính: tế Xuân và tế Thu vào tháng Hai và tháng Tám âm lịch, cùng các hoạt động sinh hoạt văn hóa dân gian. Đây là dịp để người dân gửi gắm niềm tin về một cuộc sống sung túc và bình an. Các cá nhân trong cộng đồng giao lưu, thắt chặt thêm tình làng nghĩa xóm, nhắc nhở cho mình lối sống lành mạnh, có ích.

Bộ xương cá Ông dài 22m, nặng khoảng 64 tấn được trưng bày tại Vạn Thủy Tú, phường Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng.

Bà Phan Thị Mai, người dân phường Tiến Thành chia sẻ: Không chỉ vào những dịp lễ mà ngay cả khi thu xếp được thời gian là mọi người trong xóm đều đến đình để thắp hương, thể hiện tấm lòng biết ơn, cầu mong mưa thuận gió hòa.

Theo Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, tại vùng biển Lâm Đồng hiện có 54 đình làng, trong đó có 10 đình làng tiêu biểu được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích cấp quốc gia. Đây là những ngôi đình mang nhiều giá trị về kiến trúc nghệ thuật, lịch sử, văn hóa dân gian tiêu biểu và gắn liền với lịch sử di dân, khai phá đất đai, hình thành làng xóm, tạo nét đặc sắc về văn hóa lịch sử, kiến trúc của vùng đất này.

Đình làng Đức Thắng, phường Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng, là nơi lưu giữ những ký ức cộng đồng, phong tục tập quán và tín ngưỡng của người dân vùng biển.

Những năm gần đây, các dinh vạn, đình làng ở ven biển Lâm Đồng được giới trẻ tìm đến tham quan, nhất là chụp ảnh với cổ phục, trang phục truyền thống. Một số tour, tuyến tham quan du lịch gắn với loại hình khám phá văn hóa được hình thành, bước đầu thu hút du khách như Trường Dục Thanh - đình làng Tú Luông - đình làng Đức Thắng - chùa Bà Đức Sanh - Dinh Vạn Thủy Tú - tháp PôSahInư; hay tuyến: Đình làng Bình An - lăng Ông Nam Hải - chùa Cổ Thạch - bãi đá Bảy màu - hòn Cau; đình làng Đông An - đền thờ Pô Nít - Trung tâm trưng bày Văn hóa Chăm - đình làng Xuân An - đình làng Xuân Hội - đền thờ Pô Klong Mơh Nai… Việc gìn giữ và phát huy giá trị các dinh vạn, đình làng ven biển đang mở ra một hướng đi lâu dài, bền vững trong việc xây dựng và phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa địa phương.