Gìn giữ hồn tranh Đông Hồ

Nơi đây chính là cái nôi của dòng tranh dân gian nổi tiếng, mang đậm bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc.

Đình làng Mái. Ảnh tư liệu.

Từ xa xưa, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ đã gắn bó với đình làng. Đó là một ngôi đình cổ kính, nơi thờ cúng thành hoàng làng. Tuy vẫn giữ vai trò mái nhà chung của cộng đồng làng xã nhưng ngôi đình trở nên độc đáo vì nó gắn bó chặt chẽ với nghề làm tranh. Do vậy, đình có tên là đình tranh và được chính những nghệ nhân tranh dân gian Đông Hồ tạo dựng cách nay hàng trăm năm.

Ngôi đình nằm ở phía Tây của làng tranh Đông Hồ, nhìn về hướng Bắc. Lúc đầu, đình có 7 gian bái đường và 2 gian hậu cung, hai dãy thảo xá. Cổng đình xây theo lối “tam môn”, phía trên ba vòm cổng là các mái cong thanh thoát. Liền kề ngoài cổng đình là chiếc giếng hình bán nguyệt, xung quanh giếng xây bằng gạch, bó bờ cao ráo và có bậc lên xuống rất thuận tiện.

Triết lý âm - dương đối xứng mà hòa hợp, phong cảnh hữu tình của những người dân Đông Hồ đã được thể hiện sinh động qua việc đưa giếng bán nguyệt vào tổng thể các công trình trong khu đình làng. Trong đình còn lưu giữ khá nhiều di vật quý như đồ thờ cúng, hương án, đại tự, hoành phi, bộ bát bửu sơn son thiếp vàng lộng lẫy… Trên sân đình còn dựng hai tấm bia đá, văn bia ghi về những tiên hiền của làng, những người có nhiều công đức trong việc xây dựng đình làng.

Nghề tranh gắn với đình tranh còn bởi xưa kia đình là nơi diễn ra chợ tranh, nơi trao đổi mua bán tranh dân gian Đông Hồ. Bức ảnh ghi lại cảnh bày bán tranh đã được nghệ sĩ nhiếp ảnh Võ An Ninh chụp tại đình tranh trước năm 1945 thể hiện khá rõ không gian văn hóa khu vực bày bán, giới thiệu các sản phẩm của làng tranh Đông Hồ. Đây như là hình thức hội chợ của một làng nghề truyền thống xưa.

Tại khu chợ tranh, các gia đình nghệ nhân chỉ mang tranh đến để trưng bày, giới thiệu. Còn sau khi khách đồng ý chọn mua tranh, bước thỏa thuận mua bán sẽ diễn ra tại nhà của nghệ nhân sản xuất tranh. Thường thì các nghệ nhân mời khách mua tranh về nhà ăn nghỉ để có điều kiện lựa chọn những loại tranh, bộ tranh dân gian cần mua. Sau đó, gia đình các nghệ nhân sản xuất tranh giúp khách bó tranh, xếp tranh vào từng chiếc bồ cót làm bằng tre, nứa.

Nếu vận chuyển bằng đường bộ thì đưa lên lưng ngựa thồ, nếu bằng đường thủy thì sẽ gánh xuống thuyền neo đậu ở bến sông - bờ Nam sông Đuống. Hội chợ tranh Đông Hồ chỉ họp từ ngày mùng 6 tháng Chạp đến Tết Nguyên đán hằng năm. Khách mua tranh là thương lái, là người dân từ khắp mọi miền gần xa đổ về…

Đình làng còn là nơi mở hội thi mã, một hình thức sinh hoạt mang tính nghề nghiệp, đồng thời là một trong những hoạt động tín ngưỡng đặc biệt của người dân làng Đông Hồ. Hội mở từ chiều 14/3 đến hết sáng 18/3 (âm lịch), chính hội là ngày 15/3 (âm lịch) hằng năm và hầu như tất cả các loại sản phẩm tiêu biểu của nghề “tranh - mã” đều được trưng bày tại lễ hội này.

Có thể nói, hội thi mã ở đình tranh Đông Hồ là một sinh hoạt văn hóa dân gian độc đáo. Thông qua lễ hội đã thể hiện nghi lễ tôn giáo và nghề nghiệp của một làng nghề, là bằng chứng sinh động về sự hình thành, phát triển lâu đời của nghề sản xuất tranh dân gian Đông Hồ. Giá trị đặc biệt của đình tranh ngày càng được nhân lên là vì vậy.

Đình làng tranh Đông Hồ được Nhà nước công nhận và xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1993. Năm 2012, tranh dân gian Đông Hồ được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cấp bằng công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đặc biệt, tháng 12/2025, Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại.

Để góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ, UBND tỉnh Bắc Ninh đã phê duyệt dự án đầu tư xây dựng Khu bảo tồn, giới thiệu và phát huy giá trị tranh dân gian Đông Hồ. Công trình được khởi công xây dựng từ cuối năm 2019, hoàn thành vào cuối năm 2021, với diện tích 1,2 ha.

Khu bảo tồn, giới thiệu và phát huy giá trị tranh dân gian Đông Hồ nằm sát bờ đê sông Đuống, đối diện với đình tranh Đông Hồ, gồm có 3 hạng mục nhà chính và các hạng mục phụ trợ. Khu bảo tồn, giới thiệu và phát huy giá trị tranh dân gian Đông Hồ có công năng: Trưng bày các hiện vật, tài liệu giới thiệu về lịch sử hình thành, phát triển của làng nghề cùng các hiện vật, bản khắc gỗ và các bức tranh cổ; quy trình chế tác một bản khắc gỗ in tranh và các bức tranh dân gian Đông Hồ hoàn thiện...

Cùng với đình làng, nơi đây đã trở thành một trong những địa chỉ du lịch văn hóa tiêu biểu, phục vụ du khách gần xa đến tham quan, tìm hiểu sâu hơn về một dòng tranh nổi tiếng - di sản văn hóa phi vật thể độc đáo của vùng quê Bắc Ninh - Kinh Bắc.

Theo Báo Bắc Ninh