Giữ đất cho đồng bằng: Từ ứng phó bị động đến chủ động thích ứng - Bài 1: Những dòng sông đang “ăn” đất

Đoạn sạt lở bờ sông Hậu xảy ra tại kho của Công ty Lương thực Thực phẩm An Giang trước khi được gia cố. Ảnh: THANH TIẾN

Từ đầu nguồn sông Tiền, sông Hậu đến những tuyến kênh nội đồng, sạt lở ở An Giang đang diễn biến ngày càng phức tạp. Những mảng đất bất ngờ đổ sụp xuống dòng nước không chỉ cuốn theo nhà cửa, đường sá mà còn khiến người dân miền sông nước sống trong cảm giác bất an thường trực. Những dòng sông từng bồi đắp phù sa, nuôi dưỡng xóm làng nay đang âm thầm “ăn” dần đất liền.

Nỗi bất an ven những dòng kênh

Một buổi chiều đầu mùa mưa, đứng bên tuyến bắc kênh Vịnh Tre, ấp Mỹ An thuộc xã Vĩnh Thạnh Trung, ông Nguyễn Văn Công lặng nhìn nhóm công nhân đang gia cố điểm sạt lở vừa xuất hiện. Những cây cừ tràm liên tục được đóng xuống mép kênh, bao đất chất thành từng lớp, nhưng mặt đường phía trên vẫn còn hằn những vết nứt kéo dài.

Hơn 70 năm sống cặp dòng kênh này, ông Công chưa bao giờ thấy tình trạng sạt lở nghiêm trọng như những năm gần đây. “Hồi trước hiếm lắm mới thấy sạt lở. Giờ năm nào cũng có. Tuyến này chưa tới 10km mà mấy năm nay xảy ra khoảng 6 điểm sạt lở rồi”, ông Công chậm rãi nói. Dứt lời, lão nông này đưa tay chỉ xuống phần đất vừa bị khoét sâu thành hàm ếch.

Trước tình hình sạt lở phức tạp, chính quyền địa phương đang lo lắng cho sự an toàn của người dân. Ông Lê Trà Bảo Khương - Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Vĩnh Thạnh Trung cho biết, từ năm 2020 đến nay trên tuyến bắc kênh Vịnh Tre có 6 điểm sạt lở đã được xử lý với tổng chiều dài gần 474m. Thế nhưng, những vết nứt mới vẫn tiếp tục xuất hiện, tốn nhiều công sức khắc phục.

Không riêng tuyến kênh này, bờ sông Hậu đoạn qua địa bàn xã cũng đang xuất hiện nhiều điểm nguy cơ cao. Mới đây, vụ sạt lở tại kho Công ty Lương thực Thực phẩm An Giang làm toàn bộ bờ kè cùng 2 băng tải lúa gạo đổ sụp xuống sông. Những khối bê tông từng được xem là kiên cố cũng không chống nổi dòng nước đang đổi hướng từng ngày.

Ở xã Vĩnh Điều, nỗi lo lại đến theo một cách khác. Sau nhiều tháng nắng nóng kéo dài, mực nước trên các tuyến kênh xuống thấp, ở các khu vực có nền đất yếu cục bộ bắt đầu co ngót, nứt nẻ. Qua khảo sát giữa tháng 5, xã ghi nhận 3 khu vực sạt lở hàm ếch trên các tuyến kênh T4, T5 và NT4 cần được gia cố, khắc phục khẩn cấp để đảm bảo an toàn sản xuất. Riêng tuyến kênh T5 là tuyến đê bao trục chính bảo vệ vùng sản xuất lúa, hoa màu quy mô lớn của xã có nguy cơ sạt lở nghiêm trọng kéo dài, với tổng chiều dài khoảng 4,86km, có nguy cơ ảnh hưởng khả năng điều tiết nước và ngăn lũ cho khu vực.

Tình trạng sạt lở còn diễn ra tại nhiều xã khác như Tân An, Long Điền, Mỹ Hòa Hưng… Có nơi, người dân đi ngủ trong tâm trạng bất an vì nền nhà đã xuất hiện vết nứt. Có nơi chỉ sau một đêm, đất vườn cùng cây cối bị cuốn xuống sông. Điều đáng lo là những vụ sạt lở giờ không còn mang tính cục bộ. Nó đang lan rộng trên khắp đồng bằng, trở thành một trong những thách thức lớn đối với An Giang.

Cảnh báo 20 điểm sạt lở nguy hiểm

Những ngày giữa tháng 5, con đường ven kênh Xáng ở ấp Tân Hậu A1, xã Tân An vẫn còn in rõ những vết nứt kéo dài sau vụ sạt lở. Một số hộ dân đã dời đi, nhưng nhiều căn nhà vẫn còn nằm chênh vênh sát mép nước. Ông Đỗ Văn Leo - Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Tân An cho biết: “Tuyến đê bắc kênh Xáng đang là điểm nóng sạt lở nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến gần 100 hộ ở sát bờ kênh và ven đường. Chính quyền địa phương đã phối hợp với ngành chuyên môn triển khai nhiều giải pháp để bảo vệ hạ tầng và ổn định đời sống người dân”.

Nhiều khu vực ven kênh, sông khác ở An Giang cũng đang trở thành những điểm nóng sạt lở. Tại xã Khánh Bình, khu vực bờ sông, rạch biên giới là một trong những nơi được Sở Tài nguyên và Môi trường cảnh báo nguy cơ rất cao. Từ năm 2022 - 2025, nơi đây xảy ra 7 vụ sạt lở, với tổng chiều dài hơn 630m. 2 hộ dân bị ảnh hưởng trực tiếp, khoảng 65 hộ khác đứng trước nguy cơ phải di dời nếu sạt lở tiếp tục mở rộng.

Tại phường Long Phú, đoạn bờ sông Tiền tiếp giáp đầu kè Tân Châu cũng liên tiếp xảy ra sạt lở trong vài năm gần đây. Riêng khu vực tổ 2, khóm Long Châu đã ghi nhận 5 vụ sạt lở từ năm 2022 đến nay, làm mất khoảng 137m bờ sông. Có nơi đất bị khoét sâu vào bên trong gần 20m. 3 căn nhà ven sông hiện đã xuất hiện tình trạng nứt nền, chân móng sạt xuống nước. Nhiều người dân nơi đây chia sẻ, điều đáng sợ nhất không phải là những vết nứt nhìn thấy trước mắt, mà là cảm giác không biết đất sẽ sụp lúc nào.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, toàn tỉnh hiện có 20 khu vực sạt lở nguy hiểm được đề xuất ưu tiên xử lý với tổng chiều dài hơn 27km, tổng kinh phí dự kiến khoảng 4.485 tỷ đồng. Ngoài các khu vực đầu nguồn, nhiều điểm sạt lở khác đang đe dọa trực tiếp các tuyến giao thông quan trọng như quốc lộ 91, quốc lộ 80B, đường tỉnh 952, bến phà Thuận Giang cùng nhiều khu dân cư đông đúc ven sông Hậu, sông Tiền.

Chiều trên kênh Vịnh Tre, tiếng máy đóng cừ tràm vẫn vang lên bên mép bờ vừa sạt lở. Ông Nguyễn Văn Công đứng rất lâu bên đoạn đường vừa được gia cố, nhìn dòng nước dưới chân công trình tiếp tục trôi qua, mang theo màu phù sa đục ngầu quen thuộc của miền Tây. “Gia cố xong chỗ này thì sợ chỗ khác lại nứt. Bà con giờ sống cứ thấp thỏm. Tôi mong Nhà nước có giải pháp căn cơ để người dân yên tâm sinh sống”, ông Công nói nhỏ.

Nỗi lo của ông Công cũng là nỗi lo chung của nhiều cư dân ven sông lúc này. Bởi phía dưới những dòng nước tưởng chừng hiền hòa, đất đai của đồng bằng đang dần trở nên mong manh…

(Còn tiếp)

MINH HIỂN - THANH TIẾN - THANH TÚ