Góp phần sưu tầm, gìn giữ cổ vật Óc Eo

Ông Lâm Quang Phụ chia sẻ các hiện vật thuộc văn hóa Óc Eo đào được trong vườn nhà.

Vùng đất Óc Eo trước kia từng là bến cảng sầm uất, nơi giao thương nhộn nhịp của vương quốc Phù Nam xưa. Dù ban đầu không biết về sự tồn tại của các cổ vật dưới lòng đất, nhưng quá trình làm đất, đào hầm hay san lấp những dấu tích của người xưa cứ thế lộ diện. Sự tò mò và trân quý lịch sử thúc đẩy ông Phụ gìn giữ từng món đồ cổ quý giá. Theo thời gian, số lượng cổ vật ông sưu tầm ngày càng phong phú, từ những chiếc hũ, lu, mảnh vỡ gốm sứ đến các hiện vật bằng kim loại.

Theo ông Phụ, khi lao động, sản xuất, khai phá hay đào rãnh làm vườn, người dân nơi đây thường chạm phải hiện vật lạ dưới lớp bùn đất. Ban đầu, nhiều người xem đó là những hòn đá, mảnh sành sứ bình thường. Thế nhưng, bằng sự nhạy cảm tự nhiên và lòng trân quý cội nguồn, ông Phụ nhận ra những vật thể ấy là của một nền văn minh. Từ sự tò mò ban đầu, ông gom góp và gìn giữ từng mảnh vỡ gốm, những chiếc hũ, chiếc lu cổ đến các hiện vật kim loại xuất hiện sau mỗi mùa vụ.

Ông Phụ và gia đình tâm niệm những cổ vật này thuộc về lịch sử, thuộc về cộng đồng và cần được bảo quản trong môi trường khoa học để thế hệ mai sau cùng chiêm ngưỡng. Vì vậy, nhiều năm qua, ông phối hợp và tặng nhiều hiện vật, cổ vật giá trị của văn hóa Óc Eo cho Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo tỉnh.

Văn hóa Óc Eo được phổ biến rộng rãi bởi hàng trăm di tích được phát hiện khắp vùng Nam Bộ. Những phát hiện khảo cổ học tại Óc Eo - Ba Thê chứng minh nơi đây từng là đô thị cảng quốc tế sầm uất, có mạng lưới giao thương rộng khắp với Ấn Độ, Trung Quốc và khu vực Đông Nam Á.

Các di tích phản ánh rõ sự tồn tại của một nền văn minh cổ gắn liền với vương quốc Phù Nam, gồm dấu tích đô thị cổ, cư trú, kiến trúc tôn giáo, tín ngưỡng và hệ thống kênh đào. Điều đó cho thấy trình độ tổ chức xã hội và khả năng thích ứng cao của cư dân Óc Eo với môi trường tự nhiên vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Những đóng góp của ông được chính quyền các cấp tặng nhiều phần thưởng và bằng khen, ghi nhận. Năm 2014, gia đình ông nhận bằng khen của Chủ tịch UBND tỉnh vì thành tích xuất sắc trong công tác sưu tầm và hiến tặng cổ vật. Năm 2015, ông được UBND tỉnh tặng bằng khen vì có nhiều đóng góp thiết thực bằng hiện vật văn hóa Óc Eo phục vụ cho công tác trưng bày và nghiên cứu. Năm 2023, ông được Chủ tịch UBND tỉnh tặng bằng khen ghi nhận thành tích tiêu biểu trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích quốc gia đặc biệt Óc Eo - Ba Thê giai đoạn 2012 - 2022...

Những bằng khen được treo trang trọng trong ngôi nhà nhỏ ở ấp Trung Sơn không chỉ là niềm tự hào của riêng gia đình ông Phụ mà còn thể hiện tinh thần trách nhiệm của người dân đối với di sản văn hóa của quê hương. Ông Phụ cho biết niềm vui lớn nhất của ông là thấy các giá trị lịch sử của quê hương được gìn giữ trọn vẹn, được các nhà nghiên cứu và du khách biết đến nhiều hơn.

Hội đồng thẩm định hiện vật thuộc nền văn hóa Óc Eo do nhân dân hiến tặng giai đoạn 2024 - 2026 thực hiện nhiệm vụ thẩm định.

Năm 2016, Nhà trưng bày Văn hóa Óc Eo khánh thành, đi vào hoạt động gắn liền với các hoạt động quản lý, sưu tầm, bảo tồn, phát huy giá trị của các bộ sưu tập hiện vật văn hóa Óc Eo ở tỉnh. Tại kho Nhà trưng bày đang lưu giữ, bảo quản 15.000 hiện vật, nhóm hiện vật gốc, tiêu bản được sưu tầm từ trước đến nay; có 3.006 danh mục hiện vật cùng hàng triệu mẫu hiện vật do Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam tổ chức khai quật khảo cổ theo đề án từ năm 2017 - 2020.

Tiếp nối nghĩa cử cao đẹp của người dân trong việc hiến tặng cổ vật, công tác bảo tồn di sản tại địa phương ngày càng được chuẩn hóa và chuyên nghiệp hóa theo các quy định mới của Luật Di sản văn hóa. Theo kế hoạch định kỳ của Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo, các hiện vật do nhân dân hiến tặng giai đoạn 2024 - 2026 được tiến hành rà soát, lập hồ sơ chi tiết và tổ chức họp hội đồng thẩm định với sự tham gia của các chuyên gia khảo cổ học uy tín.

Quy trình thẩm định đóng vai trò then chốt nhằm đánh giá tính xác thực, xác định loại hình, chất liệu, niên đại cũng như giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học của từng hiện vật. Các hiện vật quý giá do những người dân tâm huyết như ông Phụ đóng góp được đưa vào quy trình quản lý khoa học, lập danh mục kiểm kê, bảo quản và định hướng trưng bày phục vụ công tác giáo dục truyền thống, phát huy giá trị di tích quốc gia đặc biệt Óc Eo - Ba Thê giai đoạn mới.

PHƯƠNG LAN