Hoàn thiện hệ sinh thái dành cho người cao tuổi từ những mô hình cộng đồng

Bên cạnh việc chăm sóc sức khỏe, các chính sách và sáng kiến hiện nay hướng tới mục tiêu cao hơn, giúp người cao tuổi sống vui, sống khỏe, tiếp tục đóng góp cho cộng đồng.

Hạt nhân gắn kết từ cộng đồng

Mô hình Câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau là sáng kiến cộng đồng tiêu biểu của Hội Người cao tuổi Việt Nam, được Tổ chức hỗ trợ Người cao tuổi quốc tế tại Việt Nam (HelpAge International - HAI) hỗ trợ về kỹ thuật và tài chính. Mô hình được đánh giá là phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của nước ta, tạo ra mạng lưới hỗ trợ lẫn nhau giữa các thành viên, tích hợp nhiều hoạt động như văn hóa, thể dục thể thao, vay vốn nhỏ và chăm sóc tại nhà. Dự án được ghi nhận bằng nhiều giải thưởng uy tín trong nước, quốc tế như Giải thưởng “Sáng kiến vì một châu Á già hóa khỏe mạnh” năm 2020, được Tạp chí Wall Street Journal (Hoa Kỳ) vinh danh năm 2022; đặc biệt mới đây đã giành Giải thưởng Hành động vì cộng đồng - Human Act Prize 2025, giải thưởng cao nhất của năm.

Mỗi Câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau là một tổ chức xã hội tự nguyện, thường có từ 50 đến 70 thành viên, cùng giúp nhau cải thiện sức khỏe, tăng thu nhập, chăm sóc người yếu thế, thúc đẩy đoàn kết cộng đồng và phát huy vai trò của người cao tuổi. Cơ cấu thành viên bảo đảm tính liên thế hệ, với khoảng 60–70% là người cao tuổi và 30–40% là người trẻ. Đáng chú ý, 100% các câu lạc bộ đều xây dựng quỹ tăng thu nhập, quỹ hoạt động, góp phần duy trì và phát triển hiệu quả.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Tư, Ủy viên Ban Thường vụ Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam, Phó trưởng ban Phát huy vai trò người cao tuổi, đến nay cả nước đã có hơn 9.000 câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau tại 34 tỉnh, thành phố, với gần 500.000 thành viên, do người cao tuổi quản lý (là chủ nhiệm), hoạt động theo quy chế trên nguyên tắc tự quản, công khai, minh bạch. Điểm đặc sắc của mô hình này là tính liên thế hệ. Người cao tuổi đóng vai trò “hạt nhân” kết nối, truyền lại kinh nghiệm, hỗ trợ thế hệ trẻ trong phát triển kinh tế, xây dựng đời sống văn hóa. Ngược lại, sự tham gia của người trẻ mang lại sức sống mới, góp phần làm phong phú các hoạt động cộng đồng. Sự gắn kết hai chiều tạo nên nền tảng bền vững cho một môi trường sống tích cực, mỗi cá nhân đều cảm nhận được giá trị và sự thuộc về.

Trải qua 20 năm hình thành, phát triển, Câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, đóng góp tích cực vào việc thực hiện chính sách an sinh xã hội tại cơ sở, đặc biệt trong bảo vệ, chăm sóc, phát huy vai trò của người cao tuổi tại cộng đồng trong bối cảnh già hóa dân số. Thủ tướng Chính phủ đã 3 lần phê duyệt Đề án, nhân rộng, thành lập mới và quản lý duy trì chất lượng hoạt động của mô hình này.

Thời gian tới, Hội Người cao tuổi Việt Nam sẽ phối hợp với các bộ, ngành, địa phương tiếp tục củng cố, nâng cao chất lượng các Câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau hiện có, đồng thời nhân rộng thêm ít nhất 12.000 câu lạc bộ mới, hướng tới bao phủ tối thiểu 20% khu dân cư. Đến năm 2030, phấn đấu 100% xã, phường có ít nhất 3 câu lạc bộ đạt chuẩn; 70–80% câu lạc bộ duy trì đầy đủ 8 hoạt động, sinh hoạt định kỳ hằng tháng; 85% Ban chủ nhiệm được tập huấn kỹ năng quản lý, vận hành, bảo đảm chất lượng hoạt động.

Hoàn thiện hệ sinh thái dành cho người cao tuổi

Theo Tiến sĩ Trịnh Thu Nga, Viện Khoa học Tổ chức nhà nước và Lao động (Bộ Nội vụ), những năm qua, Việt Nam đã từng bước xây dựng, phát triển nhiều mô hình dịch vụ dành cho người cao tuổi theo hướng đa dạng hóa và xã hội hóa. Bên cạnh mô hình Câu lạc bộ liên thế hệ, nhiều loại hình dịch vụ khác đang từng bước hình thành như chăm sóc tại nhà, hỗ trợ cộng đồng, cơ sở bảo trợ xã hội công lập và tư nhân, chăm sóc ban ngày, chăm sóc bán trú hay mô hình chăm sóc tích hợp. Tuy nhiên, để đáp ứng nhu cầu ngày càng gia tăng của dân số già, cần xây dựng một hệ sinh thái dịch vụ thân thiện, đa tầng, tích hợp và bền vững, trong đó lấy cộng đồng làm nền tảng, công nghệ làm công cụ hỗ trợ và người cao tuổi là trung tâm của mọi chính sách.

Về phát triển mạng lưới dịch vụ, cần tiếp tục mở rộng và nâng cấp mô hình Câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau theo hướng bền vững, gắn với các chương trình mục tiêu quốc gia và kế hoạch đầu tư công trung hạn. Hoạt động của Câu lạc bộ cũng cần được làm mới, bổ sung những nội dung phù hợp với xu thế như chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, đào tạo kỹ năng sử dụng công nghệ, phòng chống lừa đảo trực tuyến, bảo vệ môi trường.

Bên cạnh đó, cần nhân rộng mô hình chăm sóc tích hợp cho người cao tuổi (ICOPE) theo hướng dẫn mới của Tổ chức Y tế thế giới. Mô hình này gồm 4 bước từ đánh giá ban đầu tại cộng đồng đến lập kế hoạch chăm sóc cá nhân hóa và giám sát thực hiện, trong đó đặc biệt nhấn mạnh vai trò của cộng đồng và người chăm sóc. Cùng với đó là xây dựng mạng lưới dịch vụ chăm sóc “một cửa”, kết nối cơ sở y tế, bảo trợ xã hội, gia đình và cộng đồng để cung cấp dịch vụ tổng hợp.

Để các mô hình chăm sóc vận hành hiệu quả, chuyên gia nhấn mạnh sự cần thiết phát triển dịch vụ chăm sóc tại nhà, chuyên nghiệp hóa nguồn nhân lực; đào tạo điều dưỡng cộng đồng, nhân viên công tác xã hội và tình nguyện viên theo chuẩn lão khoa, nhấn mạnh kỹ năng phục hồi chức năng, chăm sóc sức khỏe tâm thần, hỗ trợ gia đình. Đồng thời, khuyến khích sự tham gia của khu vực tư nhân thông qua việc ban hành các quy định cấp phép rõ ràng, cùng với cơ chế ưu đãi thuế đối với doanh nghiệp cung cấp dịch vụ; xây dựng mô hình chăm sóc ban ngày, chăm sóc cuối đời; phát triển các khu “làng đô thị” tích hợp nhà ở, trung tâm y tế, nhà dưỡng lão, nhà trẻ, siêu thị và không gian xanh, nhằm tối ưu hạ tầng và tăng cường kết nối liên thế hệ. Mỗi khu dân cư nên có vườn trị liệu, sân tập thể dục, đường dạo và các tiện ích phù hợp người cao tuổi; sử dụng công nghệ AI để quản lý năng lượng, an ninh và phân bổ dịch vụ.

Tiến sĩ Trịnh Thu Nga đề xuất triển khai thí điểm “Mô hình chăm sóc tích hợp cộng đồng đa tầng” giai đoạn 2026–2035. Mô hình gồm 3 tầng: Tầng 1 - Câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau đóng vai trò hạt nhân; tầng trung gian là trung tâm dịch vụ ban ngày; cấp chuyên sâu là hệ thống y tế, phục hồi chức năng tuyến tỉnh, khu vực. Mô hình được vận hành theo các nguyên tắc như lấy người cao tuổi làm trung tâm, tích hợp y tế - xã hội - gia đình, ứng dụng công nghệ số và dữ liệu lớn, thân thiện môi trường, bảo đảm bền vững tài chính và chú trọng đào tạo người chăm sóc.

Việc thiết kế và phát triển các mô hình dịch vụ thân thiện với người cao tuổi cần gắn với chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, nhằm tạo ra các dịch vụ y tế, giáo dục, văn hóa và giao thông dễ tiếp cận. Không chỉ đáp ứng nhu cầu chăm sóc và an sinh, những mô hình này còn mở ra cơ hội để người cao tuổi tham gia tích cực vào đời sống kinh tế - xã hội, góp phần biến thách thức già hóa dân số thành động lực cho tăng trưởng xanh và đổi mới sáng tạo.

Theo Baotintuc.vn