Nông dân khó đầu ra: Chờ Nhà nước hay phải đổi cách làm ăn?

Những ngày cuối vụ, nhiều vườn sầu riêng ở xã Hòa Hưng bước vào thu hoạch. Trái sum suê từ gốc lên ngọn, nhìn qua ai cũng nghĩ người trồng sẽ trúng lớn, nhưng phía sau mùa trái chín lại là nỗi lo đầu ra và giá cả bấp bênh.

Ông Nguyễn Văn Chớp, một hộ trồng sầu riêng ở xã Hòa Hưng cho biết, năm nay thương lái mua chậm, lựa hàng kỹ hơn trước. Hiện, giá sầu riêng Ri6 bán tại vườn chỉ dao động khoảng 25.000 - 40.000 đồng/kg, trong khi Musang King cũng chỉ còn khoảng 75.000 - 80.000 đồng/kg, giảm khá mạnh so thời điểm hút hàng trước đây.

Nông dân xã Hòa Hưng thu hoạch sầu riêng giữa thời điểm giá bán giảm mạnh so với cùng kỳ năm trước.

“Đầu năm nghe nói xuất khẩu tốt, nên bà con ai cũng hy vọng. Tới lúc thu hoạch thì giá xuống, thương lái vô coi rồi bỏ đi. Nhìn trái chín đầy vườn mà ruột nóng như lửa đốt”, ông Chớp thở dài.

Không riêng sầu riêng, nhiều loại nông sản khác như lúa, rau màu hay thủy sản cũng từng nhiều lần rơi vào cảnh được mùa, nhưng giá giảm sâu. Giá phân bón, thuốc bảo vệ thực vật tăng từng ngày, trong khi đầu ra lại phụ thuộc lớn vào thương lái.

Tại nhiều buổi tiếp xúc cử tri ở cơ sở, câu chuyện nông sản khó tiêu thụ luôn được người dân nhắc đi nhắc lại. Nhiều ý kiến kiến nghị Nhà nước có giải pháp ổn định đầu ra, kết nối doanh nghiệp bao tiêu để người dân yên tâm sản xuất, tránh cảnh trúng mùa nhưng thu nhập vẫn bấp bênh. Tuy nhiên, bên cạnh sự hỗ trợ từ chính sách, một vấn đề cũng đang được đặt ra là liệu chỉ trông chờ Nhà nước tháo gỡ đã đủ hay chính người nông dân cũng cần chủ động thay đổi cách làm ăn, chuyển từ sản xuất tự phát sang liên kết, nắm bắt thị trường và tự tìm đầu ra cho nông sản của mình.

Ông Võ Văn Nhàn bên ruộng củ lùn tại vùng đệm U Minh Thượng.

Ở vùng đệm U Minh Thượng, nhiều nông dân đã bắt đầu thay đổi để giảm lệ thuộc vào thương lái. Ông Võ Văn Nhàn, ngụ ấp Công Sự, xã U Minh Thượng, hiện canh tác khoảng 80 công đất với nhiều loại cây trồng như gừng, dưa gang, củ lùn và ớt. Nhiều năm bám đất vùng đệm, ông hiểu rõ cảnh nông dân bị ép giá mỗi khi việc vận chuyển gặp khó, nhất là thời điểm đóng đập, ghe xuồng không thể lưu thông.

Bởi vậy, ngoài sản xuất, ông còn chủ động đầu tư xe tải để tự chở nông sản đi các thành phố tiêu thụ, đồng thời hỗ trợ vận chuyển hàng hóa cho bà con xung quanh. “Nếu ngồi chờ thương lái tới mua thì nhiều lúc bị ép dữ lắm. Mùa đóng đập, hàng không đi ghe được là họ viện cớ đường xa để ép giá xuống. Mình có xe tải thì chủ động hơn”, ông Nhàn nói.

Theo ông Nhàn, dù vụ gừng năm nay giá giảm, nhưng nhờ ớt đầu vụ bán được tới 110.000 đồng/kg, hiện còn khoảng 55.000 đồng/kg, nên vẫn lời khá. Riêng củ lùn và gừng, nhờ tự vận chuyển đi bán do vậy gia đình không đến mức thua lỗ. Trường hợp của ông Nhàn cho thấy, giữa lúc đầu ra còn nhiều bấp bênh, không ít nông dân đã bắt đầu tự tìm lối đi thay vì chỉ trông chờ vào các đợt “giải cứu”.

Theo Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Tân Hội Nguyễn Minh Ngọc, giải pháp căn cơ hiện nay là tổ chức lại sản xuất theo mô hình hợp tác xã gắn với liên kết tiêu thụ bền vững. Sau khi thực hiện mô hình chính quyền hai cấp, địa phương xác định phát triển hợp tác xã là khâu đột phá để giúp nông dân ổn định đầu ra.

“Muốn người dân tin hợp tác xã thì phải làm hiệu quả để bà con thấy được lợi ích thực tế. Khi tham gia liên kết sản xuất, nông dân không còn cảnh mạnh ai nấy làm hay bán hàng theo kiểu may rủi”, ông Ngọc nói.

Nông dân xã Tân Hội tham gia mô hình liên kết sản xuất theo hợp tác xã, hướng đến ổn định đầu ra và giảm cảnh “được mùa mất giá”.

Hiện, Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Tân Hội với quy mô khoảng 100ha đã bước đầu phát huy hiệu quả nhờ tổ chức tốt các khâu dịch vụ sản xuất, liên kết doanh nghiệp và được chính quyền hỗ trợ tích cực. Đặc biệt, địa phương đã xây dựng được cánh đồng liên kết 50ha với doanh nghiệp bao tiêu theo tiêu chuẩn xuất khẩu. Từ đầu vào đến đầu ra đều được ký hợp đồng ổn định nên người dân giảm đáng kể rủi ro về giá cả.

Ông Lâm Quốc Toàn, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nông dân tỉnh An Giang cho rằng muốn nông dân thoát khỏi cảnh “được mùa mất giá” thì không thể tiếp tục sản xuất theo kiểu thấy mặt hàng nào có giá là làm theo phong trào. Theo ông Toàn, nông dân hiện nay không chỉ biết trồng trọt, mà còn phải học cách làm kinh tế nông nghiệp, từ sản xuất sạch, truy xuất nguồn gốc đến quảng bá và tiêu thụ sản phẩm. “Nông dân bây giờ không thể chỉ sản xuất rồi chờ thương lái tới mua. Muốn bán được giá tốt thì phải nâng chất lượng sản phẩm, biết kết nối thị trường và ứng dụng công nghệ”, ông Toàn nhấn mạnh.

Hội Nông dân tỉnh An Giang đã chỉ đạo Trung tâm Hỗ trợ nông dân và Giáo dục nghề nghiệp tỉnh mở điểm tư vấn kỹ thuật - cung ứng vật tư nông nghiệp, sẽ đi vào hoạt động từ ngày 2/6/2026. Đồng thời, sẽ ký kết thỏa thuận hợp tác với một số công ty, doanh nghiệp nhằm hỗ trợ nông dân từ khâu cung ứng vật tư đầu vào đến liên kết bao tiêu nông sản. Đây được xem là một trong những giải pháp giúp người dân giảm chi phí sản xuất, tiếp cận thị trường ổn định hơn và hạn chế tình trạng bị thương lái ép giá. Bên cạnh đó, Hội Nông dân tỉnh An Giang sẽ đẩy mạnh hỗ trợ các tổ hội nghề nghiệp, hợp tác xã tiếp cận chuyển đổi số, bán hàng online và xây dựng thương hiệu nông sản địa phương. Theo ông Toàn, khi người dân chủ động được thông tin thị trường và đầu ra sản phẩm, nông nghiệp mới có thể phát triển bền vững, giảm dần cảnh giải cứu nông sản kéo dài nhiều năm qua.

Thực tế cho thấy, nếu mãi trông chờ vào các cuộc “giải cứu”, nông nghiệp khó phát triển bền vững trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng khốc liệt. Người nông dân hôm nay không chỉ cần biết sản xuất mà còn phải học cách liên kết, nắm thông tin thị trường và chủ động tìm đầu ra cho nông sản của mình.

Bài và ảnh: ĐẶNG LINH