Óc Eo - Ba Thê trên chặng đường đến Di sản thế giới - Bài 1: Từ chân núi Ba Thê đến giờ G

Dưới chân núi Ba Thê là khu dân cư và đồng ruộng. Ảnh: ĐỨC BÌNH

Ở Óc Eo - Ba Thê, di sản nằm ngay dưới lưỡi cày và trong ký ức của người bán quán ven đường. Hành trình ra thế giới vì vậy bắt đầu từ những việc rất nhỏ: Nhận diện một mảnh gốm, giữ một nền gạch, tôn trọng một đường ranh. Mọi thứ đang dồn về 17 giờ GMT ngày 30/1/2026, hạn nộp hồ sơ UNESCO.

Buổi sớm ở Ba Thê, xã Óc Eo thường mở ra bằng gió từ cánh đồng thổi lên và tiếng xe máy lướt qua con đường nhỏ dẫn vào khu di tích. Tôi đến khi mặt ruộng còn ướt, sương đọng lấm tấm trên cỏ, nông dân đã có mặt, râm ran chuyện mùa vụ và giá lúa. Tấm biển “Di tích quốc gia đặc biệt” hiện ra như một lời nhắc rằng, vùng đất này đang mang một nhiệm vụ lớn hơn nhịp sinh hoạt thường ngày. Bước vào khu trưng bày, tôi nhìn những hiện vật nằm lặng trong tủ kính như mảnh gốm, hạt chuỗi, mảnh trang trí kiến trúc và các dấu tích kỹ thuật chế tác của cư dân xưa. Người tham quan có thể lướt qua vì chúng không phô trương, nhưng với người trong nghề, đó là cả một dòng thời gian, bởi mỗi hiện vật đều có niên đại, bối cảnh phát hiện và câu chuyện khoa học riêng, đang được tập hợp, kiểm chứng để chuyển hóa thành một lập luận đủ sức thuyết phục thế giới.

Di sản trong mắt người hôm nay

Anh Phạm Văn Tùng - Phó trưởng Phòng Nghiệp vụ và Bảo tàng, Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo tiếp tôi trong phòng làm việc. Anh Tùng là người miền ngoài nhưng gắn bó nhiều năm với Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo nên rất hiểu việc. Anh giải thích rằng quá trình chuẩn bị hồ sơ UNESCO đòi hỏi những bước việc cụ thể gồm: Đo đạc hiện trạng, khoanh vùng bảo vệ, lập bản đồ theo chuẩn, cập nhật hồ sơ pháp lý và cắm mốc ranh giới trên thực địa. Anh nhấn mạnh rằng, mọi con số và mọi đường ranh đều phải có căn cứ rõ ràng, vì UNESCO đánh giá bằng chứng và năng lực quản lý chứ không đánh giá bằng cảm xúc.

Tôi hỏi anh điều gì khiến anh lo nhất trong quá trình chuẩn bị. Anh trả lời rằng, điều khó nhất là bảo vệ di tích trong một không gian gắn chặt với đời sống dân cư và sản xuất nông nghiệp. Anh giải thích rằng một mảnh gốm, một mẩu đá, một cọc gỗ bị lộ ra khi cày xới có thể là dấu tích khảo cổ. Nếu hiện vật bị đem đi hoặc nếu nền di tích bị xáo trộn, thông tin khoa học sẽ mất theo. Khi thông tin mất, lập luận về giá trị sẽ yếu đi và khả năng chứng minh tính xác thực sẽ gặp bất lợi.

Tôi rời khu làm việc và dừng lại ở một quán nước nhỏ gần đường vào di tích. Chủ quán là người địa phương, chị kể rằng trước đây nhiều người không phân biệt được “đồ cổ” với “đồ bỏ” nên đôi khi thấy mảnh gốm thì đem chèn chân bàn hoặc bỏ vào góc vườn. Vài năm gần đây, việc tuyên truyền và hướng dẫn đã rõ hơn nên người dân thường báo cho chính quyền hoặc ban quản lý khi phát hiện vật lạ. Theo chị, nhiều người bắt đầu tự hào vì quê mình có di tích nổi tiếng, nên họ không làm điều gì khiến khu di tích bị xấu đi trong mắt du khách.

Cuộc trò chuyện ngắn ở quán nước cho tôi một cảm nhận rất thật. Hồ sơ UNESCO có thể được viết trong phòng họp, nhưng sức bền của hồ sơ lại nằm ở cách cộng đồng ứng xử trên chính mảnh đất ấy. Khi người dân biết dừng lại trước một dấu vết nhỏ, di sản có thêm một lớp bảo vệ. Khi người dân thờ ơ, mọi quy hoạch đều trở nên mong manh.

Hiện vật về nền văn hóa Óc Eo được trưng bày tại Nhà trưng bày văn hóa Óc Eo, xã Óc Eo. Ảnh: ĐỨC BÌNH

Điểm tựa lịch sử và dấu chân Malleret

Óc Eo - Ba Thê được giới nghiên cứu xem là một trung tâm tiêu biểu của văn hóa Óc Eo gắn với bối cảnh vương quốc Phù Nam tồn tại trong khoảng thế kỷ I đến thế kỷ VII sau Công nguyên. Những phát hiện khảo cổ trong nhiều thập niên cho thấy tại đây có hệ thống di tích phong phú gồm: Dấu tích cư trú, kiến trúc tôn giáo, mộ táng, dấu vết sản xuất thủ công và các cấu phần hạ tầng liên quan đời sống đô thị cổ. Các dấu tích thành lũy và kênh đào giúp những người nghiên cứu hình dung về một không gian cư trú có tổ chức, có quy hoạch và có mạng lưới kết nối bằng đường nước.

Tên gọi “Óc Eo” gắn với các cuộc khai quật do nhà khảo cổ người Pháp Louis Malleret tiến hành vào năm 1944. Từ những phát hiện ban đầu, Óc Eo trở thành địa danh khảo cổ quen thuộc trong nghiên cứu về Nam Bộ cổ. Các giai đoạn khảo sát và khai quật về sau tiếp tục bổ sung dữ liệu, làm rõ hơn diện mạo của một trung tâm từng sầm uất trong mạng lưới giao thương khu vực.

Tuy nhiên, việc bước ra “sân chơi” UNESCO không dừng ở việc nêu lịch sử hay kể lại câu chuyện phát hiện. UNESCO đòi hỏi một lập luận đầy đủ về “giá trị nổi bật toàn cầu” đi kèm chứng cứ rõ ràng về các thuộc tính cấu thành giá trị ấy. UNESCO cũng đòi hỏi cơ chế bảo vệ và quản lý đủ hiệu lực, vì danh hiệu di sản thế giới luôn gắn với trách nhiệm lâu dài trong bảo tồn và phát huy. Bởi vậy, câu hỏi quan trọng nhất của thời điểm này không phải là Óc Eo - Ba Thê có gì mà là Óc Eo - Ba Thê sẽ chứng minh giá trị ấy ra sao và địa phương sẽ bảo vệ giá trị ấy bằng cơ chế nào?

Từ chân núi Ba Thê, xã Óc Eo, những dấu vết của một đô thị - cảng thị cổ vẫn âm thầm hiện diện. Trong ảnh: Núi Ba Thê. Ảnh: VIỆT TIẾN

Hồ sơ trình UNESCO đã vào giai đoạn chạy nước rút

Điểm nóng của câu chuyện hôm nay nằm ở mốc thời gian UNESCO đã nhắc rất rõ: Trung tâm Di sản thế giới đã thực hiện rà soát kỹ thuật đối với hồ sơ dự thảo Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê, một bước góp ý để quốc gia hoàn thiện hồ sơ theo đúng hướng dẫn thực hiện Công ước Di sản thế giới. Đây chưa phải kết luận hồ sơ đã đủ hay chưa nhưng cho thấy hồ sơ đã đến giai đoạn phải “chốt chi tiết” để sẵn sàng nộp chính thức. UNESCO cũng ấn định hạn chót tiếp nhận là 17 giờ GMT ngày 30/1/2026 và lưu ý hồ sơ chỉ được tính là đã nộp khi Ban Thư ký nhận đủ bản giấy theo quy định. Tiến độ không thể tính theo cảm giác mà phải được chia thành lịch trình cụ thể từ hoàn thiện nội dung, thẩm định trong nước, dịch thuật, in ấn đến vận chuyển.

Theo Phó Giám đốc Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo Nguyễn Khắc Nguyên, Ban Quản lý triển khai nhiều hoạt động để nâng chất hồ sơ và đảm bảo hồ sơ bám sát chuẩn UNESCO. Tỉnh tổ chức hội thảo khoa học quốc tế ngày 30/7/2025 để tham vấn về giá trị nổi bật toàn cầu và tiêu chí đề cử. Ban Quản lý cũng tổ chức hội thảo góp ý bản thảo hồ sơ và kế hoạch quản lý ngày 4/9/2025. Đến ngày 24/11/2025, hội nghị khoa học lần thứ ba tại Hà Nội tiếp tục góp ý sâu cho hồ sơ và kế hoạch quản lý trước khi hoàn thiện. “Các góp ý ở cấp chuyên gia tập trung vào những nội dung cốt lõi gồm: Cách diễn đạt giá trị nổi bật toàn cầu sao cho thuyết phục, cách làm rõ các tiêu chí đề cử, sự thống nhất thuật ngữ chuyên môn, độ chuẩn xác của hệ thống bản đồ, ranh giới vùng lõi và vùng đệm, cùng tính khả thi của kế hoạch quản lý. Những góp ý này cho thấy hồ sơ không thể dừng ở mức “đúng ý” mà phải đạt chuẩn “đúng khung” và “đúng bằng chứng”, ông Nguyễn Khắc Nguyên cho biết.

Cuối tháng 11/2025, có mặt cùng đoàn công tác trong chuyến học tập kinh nghiệm tại Quảng Ninh, chúng tôi rút ra bài học quan trọng nhất: Hồ sơ phải gọn, rõ và viết đúng hướng dẫn UNESCO; bản đồ phải có giá trị pháp lý; kế hoạch quản lý phải chỉ ra cơ chế phối hợp và vai trò cộng đồng; khâu đón đoàn thẩm định thực địa cần một kịch bản chi tiết, từ cắm mốc ranh giới dễ nhận diện đến trưng bày, diễn giải thông tin sao cho chuyên gia và khách quốc tế hiểu ngay trên hiện trường. Những việc tưởng thuần kỹ thuật ấy lại là “điều kiện thi”, bởi UNESCO đánh giá dựa trên giá trị nổi bật toàn cầu, tính toàn vẹn, tính xác thực và năng lực bảo vệ, quản lý; cơ chế yếu thì cam kết nhẹ, cộng đồng chưa đồng thuận thì thực địa phát sinh rủi ro. Vì vậy, trong giai đoạn chạy nước rút hiện nay, tỉnh phải làm song song 2 việc: Hoàn thiện văn bản hồ sơ và củng cố các điều kiện thực địa để mọi cam kết có thể được kiểm chứng tại chỗ.

Buổi trưa ở Ba Thê thường nắng gắt hơn và người dân lại quay về nhịp sống quen thuộc. Tuy nhiên, với những người đang làm hồ sơ trình UNESCO, mỗi ngày trôi qua đều gắn với một mốc thời gian cụ thể. Từ tấm biển “Di tích quốc gia đặc biệt” đến bộ hồ sơ dày trên bàn làm việc, tất cả đều gặp nhau ở một câu chốt: Di sản không tự đi ra thế giới, di sản cần bàn tay và kỷ luật của hôm nay.

(Còn tiếp)

VIỆT TIẾN