Rừng tràm hồi sinh

Hệ sinh thái độc đáo trong Vườn quốc gia U Minh Thượng. Ảnh: PHẠM HIẾU

Ký ức lửa rừng

Một ngày đầu tháng 4, chúng tôi tìm về Vườn quốc gia U Minh Thượng, nơi cách đây 24 năm xảy ra trận cháy lịch sử khiến khoảng 2.200ha rừng bị thiệt hại hoàn toàn. Dọc theo con đường bê tông thẳng tắp từ cổng vào sâu trong rừng, những cây tràm cao chừng 10m, có bề hoành từ 15 - 20cm thẳng tắp, xanh rờn nối nhau đến hút tầm mắt. Thật khó để hình dung, nơi này từng hoang tàn trong suốt nhiều năm.

Chỉ tay về khu rừng tràm rộng lớn, ông Nguyễn Văn Cơ - Phó trưởng Phòng Quản lý bảo vệ và phát triển rừng Vườn quốc gia U Minh Thượng cho biết, toàn bộ khu vực này, chạy dài qua bên kia kênh đều nằm trong vùng cháy lịch sử năm 2002. “Khu vực cháy sau khi được dập tắt chỉ còn một màu đen chạy dài. Chú Mười Đởm (Anh hùng lao động Bành Văn Đởm - nguyên Giám đốc Vườn quốc gia U Minh Thượng) khóc ròng nhiều ngày liền, bởi với ông, rừng U Minh Thượng là một phần máu thịt của ông”, ông Cơ nói.

Ở tuổi 97, mái tóc bạc phơ, nhưng ông Mười Đởm vẫn còn minh mẫn, ánh mắt sáng, giọng nói hào sảng đậm chất vùng đất U Minh. Khi nhắc đến trận cháy rừng năm xưa, ánh mắt ông chùng xuống, giọng chậm lại như kéo theo cả một miền ký ức buồn.

Ông Mười Đởm kể, tháng 1/2002 Khu bảo tồn thiên nhiên, rừng U Minh Thượng được nâng lên thành vườn quốc gia. Chỉ hơn 2 tháng sau, vào trưa ngày 24/3/2002, tại tiểu khu 138, quản lý khu này phát hiện một đám cháy nhỏ và huy động các thành viên dập lửa. Đến khoảng 2 giờ sáng hôm sau, đám cháy cơ bản được dập tắt. Tuy nhiên, gần trưa đám cháy bất ngờ bùng lên dữ dội. Bất chấp mọi nỗ lực ngăn lửa, nhưng suốt gần 20 ngày đêm, đám cháy cứ thế len lỏi khắp khu rừng, trước khi bị dập tắt hoàn toàn. “Lúc đó, có khoảng 4.000 người ngày đêm tham gia chữa cháy, nhưng lửa không tắt, khói mù trời. Cây cối cháy trụi, để lại một vùng đất đen xám, hoang tàn”, ông Mười Đởm nhớ lại.

Nói về nguyên nhân cháy kéo dài, ông Mười Đởm cho biết, do vào mùa khô, cộng thêm lớp thực bì dày cộm và lớp than bùn nên khi xảy ra cháy, ngọn lửa âm ỉ suốt thời gian dài.

Lực lượng bảo vệ rừng thường xuyên tuần tra, đảm bảo an toàn cho rừng. Ảnh: PHẠM HIẾU

Trận cháy rừng lịch sử năm 2002 được xem là một trong những thảm họa môi trường nghiêm trọng nhất tại vùng đất ngập nước miền Tây Nam Bộ. Sau vụ cháy, hàng ngàn ha rừng tràm bị thiệt hại, hệ sinh thái cũng ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng. Lúc đó, ông Mười Đởm chỉ lặp đi lặp lại một câu: “Tuổi đã già, tôi liệu có còn sống để nhìn thấy rừng U Minh Thượng hồi sinh nữa không?”.

Màu xanh trở lại

Sau vụ cháy rừng U Minh Thượng, từng khoảng rừng tràm chỉ còn lại những thân cây cháy đen, đất khô nứt nẻ, mùi khói vẫn ám dai dẳng trong gió. Nhiều người từng nghĩ nơi đây sẽ mất hàng chục năm, thậm chí không thể hồi sinh. Thế nhưng, thiên nhiên và con người đất U Minh Thượng viết nên một câu chuyện khác - một hành trình tái sinh kỳ diệu.

Khu vực rừng tràm bị cháy năm 2002 nay đã tái sinh xanh tốt. Ảnh: PHẠM HIẾU

Ông Mười Đởm cho biết, sau vụ cháy anh em bắt tay ngay vào công cuộc bảo vệ rừng và trồng rừng tái sinh. Tuy nhiên, lớp than bùn bị tổn thương nặng, hệ sinh thái gần như bị phá vỡ nên trồng rừng là nhiệm vụ gian nan. Và một trong những sáng kiến táo bạo nhất khi ấy là cho máy vào trục sậy thành từng ô lớn để sạ hạt tràm. “Những ngày sau khi sạ hạt tràm là những ngày dài nhất, bởi không ai dám chắc hạt tràm có thể nảy mầm trên nền đất đã bị cháy tổn thương hay thiên nhiên có chấp nhận sự can thiệp của con người hay không. Vì vậy, cứ vào buổi sáng anh em lại ra rừng, đi từng ô sậy mà nhìn, mong tràm nảy mầm. Trời không phụ lòng người. Những chấm xanh li ti bắt đầu nhú lên. Tôi mừng muốn khóc, thốt lên: Vậy là rừng chưa chết. Rừng còn sống”, ông Mười Đởm nhớ lại.

Song song với công tác phục hồi, bảo vệ rừng, thời điểm đó, ông Mười Đởm bắt tay vào công cuộc thiết kế lại rừng. Ròng rã nhiều năm, ông băng rừng, lội sình lầy để kiểm tra, đo vẽ và phác thảo bản đồ rừng U Minh Thượng với 2 lớp, vùng lõi là tứ giác hơn 8.000ha và vùng đệm khoảng 13.000ha như ngày nay. Mở tấm bản đồ, ông Mười Đởm chỉ tay và lý giải khu vực Vườn quốc gia U Minh Thượng có hình tứ giác do ông muốn giữ lại hầu hết diện tích có lớp than bùn. Bởi than bùn không chỉ là tài nguyên thiên nhiên rất quý mà còn là đặc trưng của rừng tràm U Minh Thượng, mất lớp than bùn coi như mất rừng…

Không chỉ hồi sinh diện tích lên đến 2.000ha, hiện rừng U Minh Thượng hình thành nên hệ sinh thái độc đáo thu hút các loài chim, cò, dơi và nhiều loài quý hiếm trở về trú ngụ, sinh sôi. Trong đó, có tới 57 loài động vật, thực vật nguy cấp, quý hiếm đang sinh sống… “Vườn quốc gia U Minh Thượng còn tận dụng lợi thế, tiềm năng, cảnh quan tuyệt đẹp trong vườn để khai thác du lịch sinh thái, giáo dục môi trường cho người dân, học sinh và khách tham quan hiệu quả”, ông Cơ cho biết.

Chiều xuống, ánh nắng nhuộm vàng cả cánh rừng tràm. Tiếng chim gọi bầy vang vọng, cùng tiếng gió xào xạc, tạo nên bản hòa ca êm ái giữa rừng U Minh Thượng. Phía xa, thấp thoáng bóng dáng của lực lượng bảo vệ rừng đang kiểm tra từng vạt rừng tràm để giữ bình yên nơi đây.

PHẠM HIẾU