Tái định vị vai trò hiệp hội doanh nghiệp trong kỷ nguyên mới

Để làm rõ hơn bức tranh hiện trạng và lộ trình chuyển đổi này, bên lề Hội nghị toàn quốc các hiệp hội doanh nghiệp Việt Nam năm 2026 được Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức sáng 25/5 tại Hà Nội, phóng viên TTXVN đã có cuộc trao đổi với GS.TS Mạc Quốc Anh, Ủy viên Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa thành phố Hà Nội, Viện trưởng Viện Kinh tế và Phát triển Doanh nghiệp.

Thưa ông, bức tranh kinh tế luôn ghi nhận những con số tăng trưởng ấn tượng về số lượng doanh nghiệp. Tuy nhiên, dường như sức chống chịu của khu vực này, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn còn nhiều trăn trở. Ông đánh giá thế nào về thực trạng này?

Năm 2025, cả nước có gần 195,1 nghìn doanh nghiệp đăng ký thành lập mới, tăng 24,1% so với năm trước; đi kèm với đó là 102,3 nghìn doanh nghiệp quay trở lại hoạt động. Tổng số doanh nghiệp gia nhập và tái gia nhập thị trường đạt gần 297,4 nghìn, minh chứng cho tinh thần kinh doanh mạnh mẽ.

Tuy nhiên, cộng đồng doanh nghiệp đang phải đối mặt với những rào cản lớn: chi phí tuân thủ pháp luật cao; thủ tục hành chính phức tạp; khó tiếp cận vốn, đất đai và nhân lực chất lượng cao. Đáng chú ý, các yêu cầu về tiêu chuẩn xanh, ESG, truy xuất nguồn gốc và giảm phát thải đang ngày càng khắt khe. Trong khi đó, năng lực quản trị, pháp lý và đổi mới sáng tạo của nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa - lực lượng chiếm thế đa số - vẫn còn khoảng cách lớn so với yêu cầu hội nhập.

Vậy trong bối cảnh đó, vai trò của các Hiệp hội doanh nghiệp hiện nay đã đáp ứng được kỳ vọng hỗ trợ hội viên vượt qua khó khăn chưa, thưa ông?

Năng lực đại diện và phản biện chính sách của nhiều hiệp hội hiện nay chưa tương xứng với yêu cầu. Những hạn chế này bộc lộ qua năm điểm nghẽn cốt lõi như: năng lực tổng hợp dữ liệu từ hội viên còn yếu, chủ yếu tiếp nhận phản ánh đơn lẻ, thiếu hệ thống khảo sát định kỳ và chưa lượng hóa được tác động chính sách đến chi phí hay dòng tiền của doanh nghiệp. Năng lực phân tích chính sách chưa đồng đều; nhiều kiến nghị còn chung chung, thiếu căn cứ pháp lý, thiếu số liệu và phương án sửa đổi cụ thể.

Cơ chế tham vấn chính sách chưa thực chất; hiệp hội thường chỉ được mời góp ý khi dự thảo đã hoàn chỉnh, dẫn đến sự bị động. Nguồn lực hiệp hội mỏng; thiếu bộ máy chuyên trách, chuyên gia và nền tảng công nghệ quản trị dữ liệu. Sự phối hợp giữa các hiệp hội còn phân tán; tiếng nói phản ánh các vướng mắc mang tính liên ngành, liên vùng chưa tạo được sức nặng tập thể.

Chia sẻ góc nhìn từ thực tiễn vận hành của một doanh nghiệp xuất khẩu tại Hà Nội. Doanh nghiệp này cho biết, áp lực chuyển đổi xanh và tuân thủ các quy định quốc tế là rất lớn. Họ không chỉ cần hiệp hội đến thăm hỏi hay tổ chức giao lưu, mà thực sự cần một 'tấm khiên' pháp lý. Khi một chính sách mới ban hành có nguy cơ làm tăng chi phí tuân thủ, doanh nghiệp đơn lẻ lên tiếng sẽ rất khó tạo sự chú ý. Họ mong đợi hiệp hội có đủ chuyên gia để phân tích rõ quy định đó gây đội chi phí bao nhiêu, bất hợp lý ở khâu nào và kiến nghị thẳng lên cơ quan soạn thảo.

Rõ ràng, chính sách công hiện đại không thể là sản phẩm một chiều. Doanh nghiệp là đối tượng trực tiếp thực thi pháp luật; nếu thiếu sự tham vấn thực chất từ họ thông qua các hiệp hội, chính sách rất dễ rơi vào nguy cơ: đúng mục tiêu nhưng khó thực thi, hoặc hợp lý trên văn bản nhưng tạo chi phí tuân thủ khổng lồ.

Để giải quyết những tồn tại trên và trở thành đối tác chính sách chuyên nghiệp, các hiệp hội cần thực hiện những bước chuyển mình như thế nào?

Vai trò đại diện và phản biện chính sách cần chuyển mạnh trên năm phương diện: Thứ nhất, chuyển từ đại diện hình thức sang đại diện thực chất; bảo vệ lợi ích hội viên bằng lập luận thuyết phục và kiến nghị khả thi thay vì chỉ đứng tên. Thứ hai, chuyển từ phản ánh sự việc sang phản biện chính sách; không chỉ nêu hiện tượng mà phải phân tích nguyên nhân và dự báo tác động.

Thứ ba, chuyển từ kiến nghị cảm tính sang kiến nghị dựa trên dữ liệu; phải lượng hóa được doanh nghiệp mất bao nhiêu ngày, bao nhiêu chi phí cơ hội cho một thủ tục. Thứ tư, chuyển từ đối thoại theo sự kiện sang đối thoại thường xuyên; xây dựng cơ chế định kỳ và có hệ thống theo dõi kết quả xử lý kiến nghị. Thứ năm, chuyển từ hỗ trợ đơn lẻ sang xây dựng năng lực cạnh tranh cho hội viên; giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực tuân thủ, chuyển đổi số và tham gia chuỗi giá trị.

Để hiện thực hóa "5 sự chuyển dịch" này, ông có những đề xuất cụ thể nào đối với VCCI và các cơ quan quản lý?

Tôi cho rằng, cần triển khai đồng bộ các giải pháp mang tính thể chế. VCCI có thể làm đầu mối xây dựng cơ chế "tham vấn chính sách sớm", lấy ý kiến từ giai đoạn định hướng thay vì chỉ góp ý dự thảo. Các hiệp hội cần xây dựng cơ sở dữ liệu hội viên và cơ chế cảnh báo sớm, tiến hành khảo sát định kỳ về các chỉ báo như đơn hàng, dòng tiền, chi phí tuân thủ.

Bên cạnh đó, hình thành cơ chế phối hợp liên hiệp hội theo ngành, vùng và nhóm vấn đề để tạo tiếng nói đồng thuận. Đặc biệt, thiết lập cổng theo dõi kiến nghị minh bạch, có thời hạn trả lời và cơ quan chịu trách nhiệm rõ ràng. Nhà nước có cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ và hỗ trợ kỹ thuật cho các Hiệp hội thực hiện các khảo sát hay đào tạo, thay vì chỉ bao cấp.

Trước những đề xuất đổi mới cơ chế phối hợp, việc VCCI xây dựng Bộ tiêu chuẩn năng lực hiệp hội và Mạng lưới phản biện chính sách toàn quốc là rất cần thiết, để tạo ra một bộ lọc chất lượng, giúp cơ quan nhà nước tiếp nhận thông tin phản hồi từ thị trường một cách nhanh chóng và chính xác nhất.

Trong kỷ nguyên mới, môi trường kinh doanh thuận lợi đòi hỏi chính sách phải sát thực tiễn. Khi hiệp hội mạnh, chuyên nghiệp và minh bạch hơn, doanh nghiệp sẽ có điểm tựa vững chắc. Khi khu vực kinh tế tư nhân phát triển mạnh mẽ, đất nước sẽ có thêm nguồn lực to lớn để hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược.

Trân trọng cảm ơn ông!

Theo Baotintuc.vn