Việt Nam bứt phá bằng khoa học-công nghệ: Chiến lược xây dựng nguồn nhân lực STEM

CHUYỂN TỪ ĐÀO TẠO NHÂN LỰC SANG KIẾN TẠO NĂNG LỰC QUỐC GIA

PGS-TS Phan Thanh Bình, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội, nhìn nhận hiện nay cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang được dẫn dắt bởi các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, công nghệ sinh học tiên tiến, vật liệu và năng lượng mới, công nghệ lượng tử cùng các công nghệ số thế hệ mới.

Ở một góc độ nhất định, các công nghệ chiến lược ngày nay chính là sự phát triển ở trình độ cao hơn của 4 lĩnh vực công nghệ trọng điểm mà VN đã lựa chọn từ hơn 2 thập niên trước, gồm công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu và cơ khí - tự động hóa. Công nghệ thông tin đã phát triển thành AI, dữ liệu lớn, điện toán đám mây và công nghệ lượng tử; cơ khí - tự động hóa phát triển thành robot, sản xuất thông minh và công nghiệp 4.0; công nghệ vật liệu mở rộng sang vật liệu tiên tiến, vật liệu nano và vật liệu cho năng lượng mới; công nghệ sinh học phát triển thành công nghệ gien, công nghệ tế bào, sinh học tổng hợp và y sinh học chính xác.

Sinh viên ngành sinh học, công nghệ sinh học thực hành tại Phòng thí nghiệm trung tâm - Trường ĐH Khoa học tự nhiên TP.HCM

PGS-TS Phan Thanh Bình nhìn nhận: "Trong bối cảnh mới, VN hiện thuộc nhóm quốc gia có năng lực tiếp nhận, ứng dụng công nghệ khá tốt và đang từng bước chuyển sang nhóm quốc gia đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, những điểm nghẽn lớn hiện nay vẫn là năng lực nghiên cứu và làm chủ công nghệ cốt lõi, khả năng chuyển giao kết quả nghiên cứu vào sản xuất và đời sống, chất lượng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, cũng như nguồn nhân lực trình độ cao. Chúng ta có tiềm năng, có khát vọng và hiện nay cũng đang có những chuyển động chính sách rất mạnh mẽ để tạo ra bước đột phá trong KH-CN và đổi mới sáng tạo".

Để giải quyết bài toán nguồn nhân lực chất lượng cao cho giai đoạn phát triển mới của đất nước, đặc biệt trong các lĩnh vực AI, bán dẫn, công nghệ lượng tử và các ngành STEM, chuyên gia này cho rằng cần thay đổi tư duy từ đào tạo nhân lực sang kiến tạo năng lực quốc gia.

Trước hết, cần đẩy mạnh giáo dục STEM từ phổ thông, hình thành tư duy khoa học, năng lực sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề cho học sinh ngay từ sớm. Đồng thời, tái cấu trúc hệ thống đào tạo kỹ thuật, công nghệ và khoa học cơ bản, trong đó đặc biệt quan tâm đến toán học, vật lý, hóa học và khoa học máy tính - những nền tảng không thể thiếu của AI, bán dẫn và công nghệ lượng tử.

Bên cạnh đó, theo PGS-TS Phan Thanh Bình, các lĩnh vực công nghệ chiến lược cần được phát triển nguồn nhân lực theo nhiều cấp độ, từ kỹ thuật viên, kỹ sư thiết kế, chuyên gia triển khai, nhà nghiên cứu đến đội ngũ quản trị và hoạch định chiến lược công nghệ. Đồng thời xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo dựa trên sự gắn kết chặt chẽ giữa nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp; có cơ chế hiệu quả để thu hút đội ngũ chuyên gia trong nước, cộng đồng trí thức người VN ở nước ngoài và các chuyên gia quốc tế.

"Thách thức của VN không chỉ là đào tạo thêm kỹ sư hay nhà khoa học, mà là hình thành một thế hệ nhân lực có khả năng làm chủ, cải tiến và từng bước sáng tạo các công nghệ cốt lõi. Đây sẽ là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh và vị thế của VN trong kỷ nguyên phát triển mới", PGS-TS Phan Thanh Bình chia sẻ.

GẮN CHẶT ĐÀO TẠO VỚI THỰC TIỄN

PGS-TS Trần Lê Quan, Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học tự nhiên (ĐH Quốc gia TP.HCM), cho biết trường có định hướng chiến lược và sự đầu tư rõ ràng trong quá trình đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Đối với các ngành công nghệ mới, trường triển khai chiến lược phát triển đồng bộ từ chương trình đào tạo, đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất đến môi trường học tập, nghiên cứu.

Bên cạnh hệ thống phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu và trang thiết bị hiện đại phục vụ đào tạo và nghiên cứu trong các lĩnh vực như bán dẫn, vật liệu tiên tiến, AI, khoa học dữ liệu, công nghệ sinh học và công nghệ lượng tử được đầu tư từ ngân sách nhà nước, nhà trường cũng đẩy mạnh hợp tác với doanh nghiệp để xây dựng các phòng thí nghiệm vừa phục vụ đào tạo, vừa nghiên cứu nhằm tiệm cận với công nghệ sản xuất hiện đại. Thông qua mô hình này, sinh viên có điều kiện tiếp cận thiết bị, quy trình và môi trường làm việc gần với thực tiễn công nghiệp; đồng thời giảng viên và người học có thêm cơ hội triển khai đề tài nghiên cứu ứng dụng, giải quyết bài toán thực tế do doanh nghiệp đặt ra.

Ngoài ra, theo PGS Quan, hợp tác quốc tế trong đào tạo và nghiên cứu cũng là một trong các mục tiêu mà nhà trường quan tâm và đẩy mạnh. Bên cạnh kiến thức chuyên môn, sinh viên được trang bị các năng lực thiết yếu như nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo, tư duy liên ngành, kỹ năng số, ngoại ngữ, quản lý dự án, làm việc nhóm và tư duy khởi nghiệp… để có thể thích ứng môi trường công nghệ thay đổi với nhiều thách thức và cơ hội như hiện nay.

PGS-TS Quan nhấn mạnh những định hướng mà trường đang theo đuổi hoàn toàn thống nhất với tinh thần chỉ đạo của Đảng và Nhà nước đã đề ra trong thời gian gần đây. Trường rất mong chờ việc triển khai và tác động tích cực từ chính sách học bổng của nhà nước theo Nghị định 179/2026/NĐ-CP quy định chính sách học bổng dành cho người học các chương trình đào tạo khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược.

Phòng thí nghiệm vi mạch và hệ thống cao tần Trường ĐH Bách khoa (ĐH Quốc gia TP.HCM)

Trong khi đó, Trường ĐH Bách khoa TP.HCM xác định chiến lược phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao phải gắn chặt đào tạo với thực tiễn. Các chương trình đào tạo kỹ thuật tăng cường học tập theo dự án (project-based learning), đồ án thiết kế, nghiên cứu từ sớm, thực tập tại doanh nghiệp công nghệ và tham gia các dự án thực tế. Đồng thời đẩy mạnh đào tạo liên ngành nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của các công nghệ chiến lược như bán dẫn, AI, công nghệ lượng tử hay vật liệu tiên tiến. Đây là xu hướng tất yếu khi các bài toán khoa học, công nghệ ngày càng đòi hỏi sự kết hợp kiến thức từ nhiều lĩnh vực khác nhau. Bên cạnh chuyên môn, sinh viên được trang bị năng lực đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp công nghệ, từ phát hiện vấn đề, thiết kế giải pháp, phát triển sản phẩm đến thương mại hóa và làm việc với doanh nghiệp.

Để bảo đảm chất lượng đào tạo cho các ngành công nghệ chiến lược, PGS-TS Bùi Hoài Thắng, Trưởng phòng Đào tạo Trường ĐH Bách khoa TP.HCM, cho biết trường triển khai nhiều giải pháp đồng bộ. Về chương trình đào tạo, các ngành được xây dựng theo hướng cập nhật chuẩn quốc tế, tăng cường tính liên ngành, gắn kết chặt chẽ giữa kiến thức nền tảng, công nghệ chuyên sâu và các bài toán thực tiễn từ doanh nghiệp. Trường cũng đẩy mạnh hợp tác với các doanh nghiệp công nghệ hàng đầu để xây dựng nội dung đào tạo, tổ chức học kỳ doanh nghiệp, thực tập chuyên sâu và các dự án thực tế, qua đó giúp sinh viên sớm tiếp cận môi trường làm việc và công nghệ mới của ngành.

Trường tiếp tục đầu tư các phòng thí nghiệm, hệ thống thiết bị thực hành, phần mềm chuyên dụng và nền tảng nghiên cứu phục vụ đào tạo, đặc biệt là trong các lĩnh vực bán dẫn, vật liệu tiên tiến, năng lượng và công nghệ số.

"Nhà trường đồng thời chú trọng trang bị cho người học các kỹ năng nghề nghiệp, năng lực nghiên cứu, tư duy đổi mới sáng tạo, kỹ năng làm việc trong môi trường đa văn hóa, năng lực ngoại ngữ và khả năng thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ. Đây là những yếu tố quan trọng giúp sinh viên không chỉ đáp ứng nhu cầu nhân lực hiện tại mà còn có khả năng dẫn dắt và phát triển các công nghệ chiến lược trong tương lai", PGS Bùi Hoài Thắng nói thêm.

Theo Báo Thanh Niên