Xuất khẩu gạo: Tăng lượng, giảm giá

Nông dân xã Tân An thăm đồng. Ảnh: MINH HIỂN

Ngồi bên bờ ruộng nhìn cánh đồng lúa chín vàng, ông Nguyễn Văn Gẫm - nông dân xã Châu Phong không giấu được nỗi trăn trở khi lúa đến ngày thu hoạch nhưng thương lái đến rồi lại bỏ đi vì chưa chốt được giá. Áp lực chi phí càng khiến nông dân thêm nặng lòng. Giá dầu diesel tăng lên 37.899 đồng/lít, kéo theo chi phí thu hoạch tăng từ 160.000 đồng/công lên 250.000 đồng/công, có nơi lên tới 300.000 đồng/công. Trong khi đó, giá lúa chỉ dao động 5.600 - 6.500 đồng/kg, khiến lợi nhuận thu hẹp đáng kể.

Chiều 24/3, tại TP. Cần Thơ, Bộ Công Thương phối hợp Ủy ban nhân dân TP. Cần Thơ tổ chức Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu gạo năm 2026, với sự tham dự của các bộ, ngành Trung ương, địa phương, hiệp hội và doanh nghiệp nhằm đánh giá tình hình và đề ra giải pháp. Theo số liệu đến ngày 15/3, Việt Nam xuất khẩu khoảng 1,7 triệu tấn gạo, đạt 826,2 triệu USD, tăng 2,3% về lượng nhưng giảm 8,7% về giá trị. Giá bình quân chỉ còn 477,6 USD/tấn, giảm 10,7%.

Xét về thị trường, tín hiệu phục hồi khá rõ. Philippines tiếp tục là đối tác lớn nhất, chiếm 55,9% với hơn 711.000 tấn, tăng 30%; Trung Quốc hơn 178.000 tấn, tăng 143,7%; Malaysia, Australia cũng tăng. Tuy nhiên, khu vực châu Phi giảm mạnh, Ghana giảm 22,7%, Bờ Biển Ngà giảm 68,5%, Senegal giảm hơn 53%, cho thấy tăng trưởng thiếu đồng đều và tiềm ẩn rủi ro. Giữa bối cảnh đó, điều dễ nhận thấy không chỉ là sự dịch chuyển thị trường, mà còn là sức ép cạnh tranh ngày càng gia tăng. Các quốc gia như Ấn Độ, Thái Lan, Pakistan tiếp tục tạo áp lực lớn lên giá gạo Việt Nam.

Đến hết tháng 3/2026, dự kiến toàn tỉnh sẽ thu hoạch429.299ha, đạt 85,3% kế hoạch sản xuất. Ảnh: MINH HIỂN

Đáng chú ý, yếu tố logistics và xung đột tại Trung Đông đang tác động trực tiếp đến xuất khẩu. Ông Nguyễn Anh Sơn - Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương cho biết: “Xung đột tại khu vực Trung Đông đã làm chi phí vận chuyển trong nước tăng thêm từ 20.000 - 30.000 đồng/tấn do giá dầu tăng. Tình trạng thiếu container, biến động giá cước và chi phí đầu vào tăng đã buộc doanh nghiệp điều chỉnh giá bán. Doanh nghiệp cần lưu ý chặt chẽ điều khoản hợp đồng, đặc biệt là chi phí logistics và bảo hiểm, đồng thời, chủ động chia sẻ rủi ro với đối tác trong bối cảnh thị trường biến động”.

Khó khăn nội tại

Nghịch lý “tăng lượng, giảm giá” còn phản ánh rõ những bất cập nội tại của ngành lúa gạo. Dù Đề án 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng đồng bằng sông Cửu Long đang cho thấy tín hiệu tích cực, nhưng sản xuất vẫn đối mặt áp lực kép khi giá lúa giảm, chi phí tăng. Giữa tháng 3/2026, giá lúa đông xuân giảm 200 - 700 đồng/kg so cùng kỳ. Trong khi đó, chi phí thu hoạch tăng mạnh từ 140.000 đồng/công lên 250.000 đồng/công, có thời điểm 300.000 đồng/công.

Ông Nguyễn Văn Gẫm kỳ vọng: “Năm nay lúa trúng mùa nhưng nông dân không được vui, vì giá lúa trên đồng ở mức thấp. Nhiều ruộng đã chín nhưng chưa chốt được ngày cắt nên vẫn còn neo lại. Chúng tôi mong rằng, từ Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu gạo năm 2026, tình hình giá lúa sẽ được cải thiện”.

Vụ đông xuân 2025 - 2026, toàn tỉnh xuống giống 503.563ha, đạt 99,6% kế hoạch, năng suất 7,6 tấn/ha, sản lượng khoảng 3,8 triệu tấn. Ông Trần Thanh Hiệp - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường chia sẻ: “Để giảm bớt khó khăn trong sản xuất, tỉnh đang tích cực triển khai Đề án 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Đây là con đường tất yếu để nâng cao giá trị hạt gạo tỉnh nhà, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường cao cấp”.

Đưa gạo xuống tàu xuất khẩu tại Cảng An Giang. Ảnh: MINH HIỂN

Về dài hạn, ngành lúa gạo không thể tiếp tục dựa vào sản lượng. Khi dư địa tăng trưởng về lượng thu hẹp, giá trị sẽ là yếu tố quyết định. Thứ trưởng Bộ Công Thương Phan Thị Thắng cho rằng: “Việc điều hành xuất khẩu phải bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu tiêu thụ lúa gạo hàng hóa, ổn định giá trong nước và giữ vững an ninh lương thực quốc gia. Các địa phương cần nắm chắc tình hình sản xuất, thu mua, kịp thời xử lý hiện tượng đầu cơ, găm hàng; đồng thời phát huy vai trò “tai mắt” tại cơ sở để tổng hợp khó khăn, kiến nghị chính sách kịp thời…”.

Nghịch lý “tăng lượng, giảm giá” không còn là hiện tượng nhất thời, mà là cảnh báo đối với mô hình tăng trưởng của ngành lúa gạo. Khi lợi thế về sản lượng dần thu hẹp, nếu không chuyển mạnh sang nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và gia tăng giá trị, hạt gạo Việt Nam sẽ khó giữ vững vị thế. Bài toán đặt ra không phải là bán nhiều hơn, mà là bán hiệu quả và bền vững hơn. Chỉ khi giải được bài toán giá trị, ngành lúa gạo mới thoát khỏi vòng luẩn quẩn “được mùa, mất giá” và phát triển ổn định lâu dài.

MINH HIỂN