“Chiếc vé thông hành” đưa Di sản Óc Eo ra thế giới

Đoàn công tác do Phó Thủ tướng Chính phủ Bùi Thanh Sơn dẫn đầu, khảo sát thực tế tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Óc Eo - Ba Thê. Ảnh: PHƯƠNG LAN

Sau khi hồ sơ đề cử Di sản thế giới của Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê được Phó Thủ tướng Chính phủ đồng ý gửi tới UNESCO, những người trực tiếp làm công tác chuyên môn tham gia đóng góp vào xây dựng hồ sơ đề cử đang tràn đầy niềm tự hào và kỳ vọng. Từ những cuộc khai quật đầu tiên của các nhà khảo cổ Pháp năm 1944 cho đến các đề án nghiên cứu trọng điểm giai đoạn 2017 - 2020 do Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam thực hiện - thành quả của hàng thập kỷ nghiên cứu. “Cùng với những cảm xúc vui mừng hiện tại, chúng tôi phải có tâm thế sẵn sàng chuẩn bị cho những nhiệm vụ quan trọng sắp tới để thực hiện quy trình đánh giá, thẩm định, bảo vệ hồ sơ đề cử”, Giám đốc Ban Quản lý Di tích văn hóa Óc Eo Nguyễn Văn Nhiên chia sẻ.

Phó Thủ tướng Mai Văn Chính ủy quyền cho Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch rà soát kỹ và ký hồ sơ bản hoàn chỉnh để gửi tới Trung tâm Di sản thế giới UNESCO theo đúng quy định. Đồng thời, Bộ Ngoại giao và Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam được giao nhiệm vụ chủ trì các thủ tục cần thiết để đảm bảo hồ sơ đến tay UNESCO trước ngày 30/1/2026.

Để thuyết phục Hội đồng Di sản thế giới, hồ sơ đề cử đã tập trung nhấn mạnh vào 2 tiêu chí cốt lõi chứng minh giá trị nổi bật toàn cầu. Thứ nhất, theo tiêu chí (ii), di tích Óc Eo - Ba Thê là minh chứng nổi bật cho sự giao thoa giá trị nhân văn từ thế kỷ thứ I - VII sau Công nguyên (AD) giữa nền văn hóa bản địa Đông Nam Á với các văn minh lớn như Ấn Độ, Trung Hoa và Địa Trung Hải. Thứ hai, tiêu chí (iii): Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê là minh chứng đặc biệt xuất sắc cho văn hóa Óc Eo và nền văn minh Phù Nam - một thực thể chính trị, kinh tế và văn hóa từng hưng thịnh trong giai đoạn thế kỷ I - VII AD nhưng ngày nay đã không còn tồn tại.

Theo ông Nguyễn Văn Nhiên, Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê được phát hiện khai quật từ năm 1944 bởi các nhà khảo cổ học Pháp, sau đó có thêm các chương trình nghiên cứu trong giai đoạn 1980 - 2000. Đặc biệt là đề án nghiên cứu trọng điểm giai đoạn 2017 - 2020 do Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam thực hiện đã hệ thống một khối lượng rất lớn về mặt tư liệu, di tích và di vật phục vụ cho viết hồ sơ đề cử di sản thế giới. “Trong quá trình viết hồ sơ đề cử, việc bổ sung các di tích Nền Chùa và Giồng Xoài vào thành phần hồ sơ đề cử là sự bổ sung kịp thời và rất cần thiết để đảm bảo tính toàn vẹn và làm nổi bật hơn giá trị nổi bật toàn cầu của di sản đề cử. Trong đó, đặc biệt là di tích Nền Chùa (xã Mỹ Thuận) với vai trò là một tiền cảng giúp kết nối khu đô thị Óc Eo với biển đã củng cố hơn việc chứng minh thuyết phục cho tiêu chí (ii)”, ông Nhiên cho biết.

Việc trở thành di sản thế giới đi kèm với những đòi hỏi khắt khe về bảo tồn. An Giang đã chủ động mời các chuyên gia hàng đầu, tiêu biểu là Giáo sư Ichita Shimoda từ Hội đồng Di tích và Di chỉ Quốc tế (ICOMOS) để khảo sát và tư vấn các giải pháp kỹ thuật. Phương án được lựa chọn là sự kết hợp giữa bảo tồn và phát huy giá trị các di tích đủ điều kiện sẽ được xây dựng mái che phục vụ tham quan, trong khi các khu vực nhạy cảm trước tác động môi trường sẽ được lấp kỹ thuật để bảo vệ nguyên trạng.

Giáo sư Ichita Shimoda nhấn mạnh, cần bổ sung các bản đồ chi tiết cho từng khu vực thay vì chỉ sử dụng ảnh chụp từ trên không như hiện tại. Về phần phân tích so sánh, chuyên gia kiến nghị cần bổ sung so sánh với các địa điểm khảo cổ thể hiện văn hóa Óc Eo ở khu vực hạ lưu sông Mekong. Đồng thời, hồ sơ cần giải trình rõ lý do vì sao trong số rất nhiều điểm khảo cổ tại miền Nam Việt Nam, chỉ có các di tích chính tại Óc Eo - Ba Thê được lựa chọn làm thành phần của tài sản đề cử. Việc này giúp làm rõ “tính toàn vẹn” và khẳng định “giá trị nổi bật toàn cầu”, giải quyết các quan ngại mà ICOMOS có thể nêu ra trong quá trình thẩm định.

Theo lộ trình, sau khi UNESCO tiếp nhận hồ sơ vào cuối tháng 1/2026, quy trình đánh giá thực địa sẽ được tiến hành từ tháng 6 đến tháng 8/2026 bởi các chuyên gia ICOMOS. Đây là giai đoạn cực kỳ quan trọng đòi hỏi công tác giải trình và bổ sung thông tin phải cực kỳ chính xác. Nếu mọi việc thuận lợi, hồ sơ của Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê sẽ được đưa ra bỏ phiếu chính thức tại Kỳ họp lần thứ 49 của Ủy ban Di sản Thế giới vào năm 2027.

Một danh hiệu quốc tế xứng tầm, không chỉ để vinh danh quá khứ mà còn để gìn giữ một di sản vô giá cho thế hệ mai sau dành cho Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê.

PHƯƠNG LAN