Bí ẩn đôi mắt không "già" của loài cá mập sống tới 400 năm

Có thể sống tới 400 năm, bơi trong vùng biển tối sâu và thường xuyên bị ký sinh trùng bám ngay trên mắt, cá mập Greenland vẫn giữ được hệ thị giác nguyên vẹn đáng kinh ngạc.

Loài cá mập sống lâu nhất thế giới có đôi mắt vẫn hoạt động tốt hàng trăm năm - Ảnh 1.

Cá mập Greenland nổi tiếng với khả năng sống lâu đến 400 tuổi - Ảnh: SCIENCE

Nhìn đôi mắt đục màu, đôi khi còn có ký sinh trùng bám trực tiếp lên giác mạc, nhiều nhà khoa học cho rằng cá mập Greenland (Somniosus microcephalus) gần như không còn hoạt động mạnh thị giác.

Một nghiên cứu công bố trên Nature Communications năm 2026 lại khẳng định đôi mắt của loài này vẫn được "bảo dưỡng" đáng kinh ngạc khi chúng già đi.

Cá mập Greenland sống trong những vùng biển lạnh và tối ở Bắc Đại Tây Dương và Bắc Cực, có thể xuống độ sâu gần 3.000m. Một nghiên cứu nổi tiếng năm 2016 ước tính loài này có thể đạt tuổi thọ khoảng 400 năm, khiến chúng trở thành động vật có xương sống sống lâu nhất từng được biết đến.

Chính tuổi thọ kỳ lạ ấy khiến bà Dorota Skowronska-Krawczyk - phó giáo sư sinh lý học và lý sinh tại Đại học California Irvine (Mỹ) - chú ý đến đôi mắt của chúng.

Sau khi xem nhiều đoạn phim, bà nhận thấy cá mập Greenland vẫn chuyển động nhãn cầu theo nguồn sáng. "Bạn có thể thấy nó di chuyển mắt. Con cá mập đang dõi theo ánh sáng", bà kể và đặt câu hỏi liệu đôi mắt tưởng như gần vô dụng ấy thực chất vẫn hoạt động sau hàng trăm năm?

Để tìm câu trả lời, các nhà khoa học phối hợp từ Đại học California Irvine, Đại học Basel (Thụy Sĩ), Đại học Copenhagen (Đan Mạch) cùng nhiều đơn vị khác phân tích hệ gene, hoạt động của gene, cấu trúc mô võng mạc và các protein thị giác của cá mập Greenland.

Kết quả cho thấy các cá thể được kiểm tra, dù đã hơn 100 tuổi, không có dấu hiệu thoái hóa võng mạc rõ ràng. Các lớp tế bào cần thiết cho việc tiếp nhận và truyền tín hiệu ánh sáng vẫn hiện diện, bao gồm tế bào que, tế bào lưỡng cực, tế bào hạch cùng các tế bào hỗ trợ võng mạc.

Loài cá mập sống lâu nhất thế giới có đôi mắt vẫn hoạt động tốt hàng trăm năm - Ảnh 2.

Đôi mắt nhìn có vẻ đục của cá mập Greenland vẫn hoạt động tốt sau hàng trăm năm - Ảnh: SCIENCE

Đôi mắt ấy cũng được tinh chỉnh rất đặc biệt cho thế giới gần như tối đen dưới biển sâu.

Cụ thể, võng mạc cá mập Greenland chứa dày đặc tế bào que, loại tế bào cực nhạy với ánh sáng yếu. Ngược lại, nhiều gene phục vụ tế bào nón - nhóm tế bào giúp nhìn tốt trong điều kiện sáng và nhận biết màu sắc - đã mất chức năng hoặc gần như không còn hoạt động.

Protein thị giác rhodopsin của loài này cũng nhạy hơn với ánh sáng có bước sóng ngắn, đặc biệt vùng ánh sáng xanh. Đây là sự thích nghi hợp lý bởi ánh sáng xanh có khả năng xuyên sâu xuống nước tốt hơn nhiều màu khác, trở thành một trong số ít nguồn sáng còn sót lại trong môi trường sống của chúng.

Một manh mối khác khiến giới nghiên cứu đặc biệt chú ý nằm ở khả năng sửa chữa ADN. Nhóm phát hiện võng mạc biểu hiện mạnh một số gene liên quan đến việc sửa chữa những tổn thương ADN. Các tác giả cho rằng cơ chế này có thể góp phần duy trì sự nguyên vẹn của võng mạc trong thời gian cực dài, dù hiện chưa đủ bằng chứng để khẳng định đây chính là bí quyết giúp mắt cá mập Greenland "chống già".

Cá mập thích nghi với ký sinh trùng bám vào mắt

Phát hiện còn lật lại một định kiến về ký sinh trùng bám trên mắt không đồng nghĩa cá mập Greenland đã bị mù. Những con vật này có thể không sở hữu thị giác sắc nét như các loài sống ở vùng sáng, nhưng nghiên cứu cho thấy hệ thị giác của chúng vẫn nguyên vẹn và được thích nghi rõ rệt cho việc nhìn trong bóng tối.

Theo bà Skowronska-Krawczyk, câu chuyện vượt ra ngoài thế giới cá mập. Nếu khoa học hiểu được bằng cách nào một mô thần kinh phức tạp như võng mạc có thể duy trì chức năng qua hơn một thế kỷ, những cơ chế ấy về lâu dài có thể gợi mở thêm hướng nghiên cứu đối với các bệnh mất thị lực liên quan tuổi tác ở người, như thoái hóa điểm vàng hay tăng nhãn áp.

Theo Báo Tuổi Trẻ