Chọn ngành học thời bùng nổ AI

AI xuất hiện thay đổi cấu trúc nghề nghiệp và việc làm

GS-TSKH Hoàng Văn Kiếm, nguyên Chủ tịch Hội đồng chức danh giáo sư Nhà nước ngành công nghệ thông tin, hiện là cố vấn cao cấp công nghệ thông tin, thành viên Hội đồng Khoa học và đào tạo Trường ĐH Quốc tế Sài Gòn, cho biết AI xuất hiện và phát triển vượt bậc đã làm thay đổi cấu trúc nghề nghiệp và việc làm toàn cầu.

Các trường ĐH có xu hướng đào tạo liên ngành, xuyên ngành, liên trường để tăng cơ hội tiếp cận việc làm cho sinh viên sau tốt nghiệp

"Theo phân tích dựa trên xu hướng công nghệ, báo cáo của các hãng công nghệ và quy luật lịch sử các cuộc cách mạng công nghiệp, AI xuất hiện khiến nhiều nghề sẽ biến mất hoặc giảm mạnh, không phải vì chúng không cần thiết, mà vì AI làm nhanh hơn, rẻ hơn và ổn định hơn. Đó là lập trình viên viết code lặp lại, nhân viên nhập liệu, nhân viên chăm sóc khách hàng, dịch thuật cơ bản và một phần nghề giáo truyền thống".

Những nghề không biến mất nhưng sẽ thay đổi hoàn toàn, cũng là nhóm lớn nhất, gồm có bác sĩ, giáo viên, luật sư. Theo GS-TSKH Hoàng Văn Kiếm, AI giúp đọc phim, chẩn đoán nhưng bệnh nhân vẫn cần con người nên bác sĩ trở thành bác sĩ + chuyên gia AI sức khỏe. Giáo viên lúc này không còn là người giảng bài mà là người truyền cảm hứng, người phát triển tư duy, còn luật sư làm công việc AI không thể thay thế là tranh luận và đưa ra chiến lược pháp lý.

Ông Kiếm nhận định: "Những nghề sẽ tăng giá trị mạnh nhất là kiến trúc sư hệ thống AI - nghề quyền lực nhất tương lai. Đó không phải người dùng AI mà là người thiết kế hệ thống AI. Bên cạnh đó là người kết hợp AI với lĩnh vực khác, ví dụ AI + y học, AI + giáo dục, AI + kinh tế. Đây là nhóm tinh hoa mới. Nghề tiếp theo là nhà sáng tạo. AI không triệt tiêu sáng tạo mà AI làm tăng sức mạnh sáng tạo. Những người có trí tưởng tượng, tư duy độc đáo sẽ phát triển mạnh. Nhà tâm lý, nhà phát triển con người cũng tăng giá trị".

Trong khi đó, có những nghề hoàn toàn mới sẽ sinh ra, dự đoán trong 10 năm tới sẽ xuất hiện những nghề hôm nay chưa tồn tại. Ví dụ huấn luyện viên AI cá nhân giúp người khác sử dụng AI hiệu quả; kiến trúc sư nhân cách AI thiết kế tính cách, hành vi của AI; nhà đạo đức học AI quyết định AI nên và không nên làm gì; người quản lý đội ngũ AI - một người có thể quản lý 10-100 AI như quản lý nhân viên...

Ông Trần Anh Tuấn, chuyên gia dự báo nguồn nhân lực, Phó chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TP.HCM, nhận định: "Thị trường lao động đang trải qua quá trình tái cấu trúc mạnh dưới tác động của AI chuyển từ tăng trưởng số lượng sang chất lượng. Các nghiên cứu khoa học nhận định đến năm 2030, khoảng 40-70% công việc có thể bị ảnh hưởng, đòi hỏi người lao động phải nâng cao kỹ năng số, tư duy sáng tạo và khả năng cộng tác với AI để tồn tại".

AI tác động đến các nghề, công việc nào?

Bà Võ Thị Bích Thủy, Giám đốc Dịch vụ Tuyển dụng nhân sự cấp cao miền Nam, Manpower Việt Nam (ManpowerGroup), cho rằng: "AI sẽ tác động trực tiếp lên các nhóm kỹ năng cấu thành một công việc". Theo báo cáo khảo sát của ManpowerGroup tại thị trường VN thực hiện đầu năm 2026, top 3 kỹ năng công việc được phần lớn doanh nghiệp tại VN (trên 90%) đánh giá là đã và đang có xu hướng bị AI thay thế nhiều nhất trong năm nay gồm: kỹ năng liên quan đến ý tưởng và sáng tạo, giải quyết vấn đề và đào tạo. Những kỹ năng công việc khác cũng có sự can thiệp ngày càng nhiều bởi AI tại VN như: chăm sóc khách hàng, quản lý dự án, quản lý đội nhóm, tư duy chiến lược, kỹ năng bán hàng.

Nhiều câu hỏi học sinh đặt ra về việc chọn ngành trong thời đại AI bùng nổ tại chương trình Tư vấn mùa thi của Báo Thanh Niên

"Do vậy, không thể nói AI sẽ có tác động đến ngành nghề cụ thể nào, mà thực tế bất kể lĩnh vực và ngành nghề nào có dùng đến những bộ kỹ năng trên đều sẽ chịu ảnh hưởng", bà Bích Thủy nhấn mạnh.

Tuy nhiên, bà Võ Thị Bích Thủy nhìn nhận: "Hiện nay, "hiểu biết về AI" vẫn là một khái niệm khá mơ hồ trong mô tả công việc. Trong thời gian tới, thị trường sẽ yêu cầu những năng lực rõ ràng và thực chất hơn như: kỹ năng tạo câu lệnh (prompting), tư duy phản biện để đánh giá đầu ra của AI, khả năng vận hành các quy trình AI một cách có đạo đức, và đặc biệt là tư duy làm chủ AI - sử dụng AI như công cụ để cải tiến công việc, nâng cao hiệu suất và gia tăng năng lực của chính người lao động và tổ chức, chứ không phụ thuộc hoàn toàn hay để AI chi phối".

Bà Bích Thủy nói thêm: "Mặc dù ứng dụng của công nghệ nói chung và AI nói riêng ngày càng lớn, nhưng theo khảo sát của ManpowerGroup, có đến 1/3 doanh nghiệp trên toàn cầu đồng ý rằng các kỹ năng AI không thể thay thế cho tới hiện tại thuộc nhóm năng lực con người cốt lõi - hay còn gọi là kỹ năng mềm. Đó là các kỹ năng như: giao tiếp, hợp tác, đạo đức nghề nghiệp, khả năng thích ứng, khả năng đồng cảm và trí tuệ cảm xúc. Do vậy người lao động trẻ cần chú ý trau dồi các kỹ năng mềm này bên cạnh kỹ năng chuyên môn và AI".

Tiêu chí tuyển dụng thay đổi

Bà Đặng Thị Phương Loan, Giám đốc thu hút nhân tài Công ty cổ phần MISA, nhận định AI đang làm thay đổi phương thức làm việc, giúp tự động hóa nhiều tác vụ lặp lại (hỗ trợ sản xuất nội dung, dịch thuật, kiểm thử phần mềm…). Đồng thời, mở ra nhiều cơ hội cho con người phát triển các kỹ năng sáng tạo, tư duy và quản lý công nghệ.

"Nhu cầu tuyển dụng ở các doanh nghiệp có sự dịch chuyển rõ ràng theo hướng ưu tiên ứng viên có sự chủ động học hỏi, sử dụng thành thạo các công cụ số và AI. Nhà tuyển dụng cũng đánh giá cao kỹ năng làm việc nhóm, tư duy sáng tạo và khả năng linh hoạt thích nghi trước thay đổi. Đáng chú ý là mong muốn nhân sự biết ứng dụng AI để nâng cao hiệu suất cá nhân và đóng góp cho quá trình chuyển đổi số của doanh nghiệp", bà Loan nhận định.

Theo những quan sát về thị trường tuyển dụng, bà Nguyễn Thị Mỹ Hậu, Trưởng phòng Nhân sự Siêu Việt Group, Vieclam24h, cho rằng AI đang tác động theo hướng tái cấu trúc việc làm nhiều hơn là xóa sổ ngành nghề. Nhu cầu tuyển dụng nhiều ngành nghề không biến mất mà đang dịch chuyển sang yêu cầu cao hơn về tư duy chiến lược, khả năng kiểm soát và tối ưu AI, năng lực sáng tạo và cá nhân hóa, kỹ năng phân tích và giải quyết vấn đề phức tạp.

Bà Hậu cho rằng doanh nghiệp đang giảm nhu cầu tuyển dụng với những vị trí thuần thao tác như nhập liệu, tổng hợp báo cáo cơ bản hoặc viết nội dung ở mức đơn giản. Thay vào đó, họ ưu tiên ứng viên trẻ có khả năng sử dụng AI như một công cụ làm việc, kỹ năng mềm tốt, tư duy học hỏi nhanh và thích nghi. "Nói cách khác, AI đang nâng chuẩn đầu vào của thị trường lao động, nhưng đồng thời cũng mở ra nhiều cơ hội mới trong các lĩnh vực liên quan đến công nghệ, dữ liệu và chuyển đổi số", bà Hậu đánh giá.

Theo ông Trần Anh Tuấn, AI đang làm mất đi các "công việc học việc", yêu cầu sinh viên mới ra trường phải có kỹ năng thực tế và khả năng thích ứng nhanh hơn, tuy nhiên AI cũng tạo ra nhu cầu mới, doanh nghiệp hiện nay không còn tìm kiếm người chỉ biết làm việc theo quy trình, mà tìm kiếm người biết sử dụng AI như một công cụ để nâng cao năng suất.

Thạc sĩ Võ Ngọc Nhơn, Phó giám đốc Trung tâm Tư vấn tuyển sinh Trường ĐH Công nghệ TP.HCM, nhìn nhận: "Phần lớn doanh nghiệp hiện nay không còn đủ kiên nhẫn để đào tạo sinh viên từ con số 0. Họ mong muốn một vị trí entry-level nhưng phải có tư duy của một người làm chủ công cụ, sử dụng AI để nâng cao hiệu suất công việc".

Từ thực tế đào tạo và việc làm sinh viên, tiến sĩ Trương Thành Công, Trưởng khoa Khoa học dữ liệu Trường ĐH Tài chính-Marketing, nhận định: "Thời gian tới, dù muốn hay không, người lao động phải sử dụng được AI bởi nếu không làm được sẽ bị đào thải rất nhanh. Nếu có kiến thức chuyên môn tốt cộng với khả năng ứng dụng AI thành thục, người lao động sẽ có khả năng chống chọi bền vững trước sự thay đổi mạnh mẽ của công nghệ", tiến sĩ Trương Thành Công nhận định.

Theo Báo Thanh Niên