Để trẻ em an toàn trên không gian mạng

Tuy nhiên, trước bối cảnh phát triển bùng nổ, nhanh chóng của công nghệ, đặc biệt là sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI), kết hợp với tính chất ẩn danh và xuyên biên giới của Internet, công tác kiểm soát, xử lý các hành vi xâm hại trẻ em trên không gian mạng trở nên phức tạp, thách thức hơn. Thiết lập hành lang bảo vệ trẻ em trên không gian mạng đã trở thành yêu cầu cấp bách nhằm tạo nền tảng vững chắc giúp thế hệ công dân tương lai phát triển an toàn, tự tin và phát huy khả năng sáng tạo trong một thế giới số ngày càng mở rộng.

Khoảng cách giữa nhận thức và năng lực ứng phó

Nhận định về kỹ năng số của trẻ em hiện nay, bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý phát triển bền vững (MSD) cho rằng, trẻ em giỏi hơn người lớn rất nhiều, học rất nhanh. Vấn đề đáng quan tâm là nhiều người đang có sự nhầm lẫn giữa sử dụng thành thạo và sử dụng an toàn. Thực tế, đang có khoảng cách lớn giữa việc trẻ em được học, tiếp cận với nội dung về an toàn mạng với việc biết cách tự bảo vệ mình trên không gian mạng.

Theo kết quả từ khảo sát “Tiếng nói trẻ em Việt Nam 2026” do Viện MSD thực hiện, có tới 98% trẻ em tham gia khảo sát đang sử dụng Internet cho thấy môi trường mạng có tác động tới hầu hết hoạt động thường ngày của trẻ, từ học tập, giải trí cho tới giao tiếp và thể hiện bản thân.

Khác các kỳ khảo sát năm 2022 và năm 2024, khảo sát năm 2026 ghi nhận tỷ lệ trẻ em được học, tiếp cận về an toàn mạng rất cao, với 9/10 thiếu niên được khảo sát xác nhận các em đã được học nội dung này. Thế nhưng khảo sát cũng cho thấy, 9/10 thiếu niên từng đối mặt với rủi ro trên môi trường số và chưa biết cách xử lý hiệu quả.

“Các em có thể trình bày rất tốt về những nguy cơ, rủi ro trên không gian mạng, biết có nguy hiểm xảy ra nhưng xử lý những rủi ro đó như thế nào, đối mặt với chúng ra sao là câu hỏi đặt ra cho tất cả chúng ta”, bà Nguyễn Phương Linh chia sẻ.

Cũng theo khảo sát “Tiếng nói trẻ em năm 2026” nguy cơ trên không mạng mà thanh thiếu niên Việt Nam đang đối mặt rất đa dạng, nhiều nhất là nghiện mạng xã hội, nghiện game; bị lừa đảo trên mạng; bị lộ thông tin cá nhân; gây các bệnh về mắt; giảm tương tác vận động; các vấn đề liên quan đến nội dung sai lệch,…Những nguy cơ này có thể đưa đến nhiều ảnh hưởng lâu dài, đặc biệt là sức khỏe tinh thần.

Đặc biệt, dù đã cải thiện so với các kỳ đánh giá trước nhưng tỷ lệ trẻ em tìm kiếm sự trợ giúp từ bố mẹ khi gặp rủi ro trên mạng chỉ khoảng 20%; với các kênh hỗ trợ khác như thầy cô là 15%, Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em 111 là 10%, công an phường 113 từ 7-9%, các tổ chức hỗ trợ từ 5-7%.

Tại Chương trình "Thiếu niên nói 2026: Đồng kiến tạo giải pháp an toàn số và sức khỏe số” do Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia, nền tảng TikTok và Viện MSD phối hợp tổ chức mới đây, Đại tá Hà Văn Bắc, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05 - Bộ Công an) đánh giá, tham gia môi trường mạng, trẻ em đối mặt với nhiều nguy cơ như lừa đảo trực tuyến, giả mạo danh tính, xâm phạm quyền riêng tư, tiếp xúc với nội dung độc hại, tương tác không an toàn.

Bên cạnh đó là các vấn đề về sức khỏe như sử dụng mạng quá mức, lệ thuộc vào các nền tảng, căng thẳng cảm xúc, giảm khả năng tập trung trong học tập cũng như giao tiếp xã hội. Đáng chú ý, sự phát triển nhanh của AI đã tạo ra những thách thức mới như deepfake, thông tin sai lệch, nội dung giả mạo, khiến cho việc phân biệt thật - giả trở nên khó khăn hơn, nhất là với người dùng trẻ tuổi.

Toàn xã hội chung tay

Những rủi ro từ môi trường mạng không tồn tại riêng lẻ, mà có sự giao thoa, tác động đến cách trẻ em xây dựng niềm tin, tương tác với người khác và quản lý sức khỏe tinh thần trong môi trường số. Vì vậy, bảo vệ trẻ em trên không gian mạng không thể chỉ dừng ở cảnh báo nguy cơ, mà cần trang bị cho các em kỹ năng tự bảo vệ, khả năng nhận diện rủi ro, hiểu biết về dữ liệu cá nhân và thói quen sử dụng công nghệ an toàn, có trách nhiệm.

Việt Nam đã có nhiều cam kết chính sách quan trọng nhằm bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng. Quyết định số 468/QĐ-TTg ngày 23/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026 - 2030” xác định ba mục tiêu lớn.

Đó là hình thành và phổ cập các giải pháp an ninh mạng hỗ trợ quản lý hoạt động của trẻ em và bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng; xây dựng và triển khai tại 100% các tỉnh, thành phố giải pháp công nghệ hỗ trợ giáo dục kỹ năng số, tư vấn, hỗ trợ thông minh cho trẻ em; đảm bảo 100% trẻ em là nạn nhân bị xâm hại trên môi trường mạng được hỗ trợ, can thiệp khi có yêu cầu từ bản thân hoặc từ người thân, cộng đồng xã hội.

Tại Lễ phát động chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030” được tổ chức cuối tháng 5/2026, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh, bảo vệ và hỗ trợ trẻ em trên môi trường mạng không còn là câu chuyện của riêng gia đình, nhà trường hay cơ quan chức năng, mà là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị, của toàn xã hội và cộng đồng dân cư.

Từ góc độ lực lượng chuyên trách bảo vệ an ninh mạng, theo Đại tá Hà Văn Bắc gia đình cần đồng hành và lắng nghe; nhà trường cần tăng cường giáo dục kỹ năng số; nền tảng công nghệ cần nâng cao trách nhiệm bảo vệ người dùng trẻ; các tổ chức xã hội, chuyên gia và cơ quan báo chí cần cùng lan tỏa kiến thức, kỹ năng và văn hóa ứng xử an toàn trên mạng. Đặc biệt, chính các em cần được trao quyền để chia sẻ trải nghiệm, phản ánh những vấn đề mình gặp phải và tham gia xây dựng giải pháp.

Đồng quan điểm trên, bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý phát triển bền vững cho rằng, hướng đi bền vững để xây dựng không gian mạng an toàn cho trẻ em là chuyển dịch từ “biết về rủi ro” đến “có khả năng tự bảo vệ mình”, từ “nghe người lớn nói” đến “được tham gia xây dựng giải pháp”. Trong hành trình đó, thanh thiếu niên cần giữ vai trò chủ động, với sự đồng hành của phụ huynh, thầy cô, các cơ quan, tổ chức và cả nền tảng số.

Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng là giảm thiểu rủi ro, là quá trình giúp trẻ có đủ sự tự tin, kỹ năng và giá trị để phát triển lành mạnh trong thời đại số. Bà Nguyễn Phương Linh đề xuất 6 nguyên tắc đồng hành và bảo vệ trẻ em trên không gian mạng. Đó là tôn trọng và công nhận trẻ có quyền tiếp cận và sử dụng Internet; hiểu tâm lý và sự phát triển của trẻ để đồng hành phù hợp; đồng hành cùng trẻ sử dụng Internet an toàn càng sớm càng tốt; hướng dẫn trẻ tiếp cận sự hỗ trợ khi cần thiết; tôn trọng quyền riêng tư, quyền tham gia của trẻ em; luôn sẵn sàng khi trẻ em cần.

Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng không chỉ là câu chuyện của an ninh mạng mà đã trở thành câu chuyện của giáo dục, gia đình, sức khỏe tinh thần và tương lai của thế hệ công dân số. Sự chung tay của cơ quan quản lý, nhà trường, gia đình, tổ chức xã hội, doanh nghiệp công nghệ và chính các em sẽ từng bước xây dựng không gian mạng an toàn hơn, lành mạnh hơn và nhân văn hơn cho trẻ em Việt Nam.