Giữ nghề khảm ốc xà cừ

Ghé thăm xưởng khảm ốc xà cừ của Đạt vào một ngày nắng hiếm hoi giữa mùa đông xứ Huế, không gian rộn ràng tiếng khoan, tiếng đục, tiếng cưa. Anh cặm cụi bên tấm gỗ lớn, tỉ mỉ ghép từng mảnh ốc nhỏ như đang chắp nối lại những mảnh ký ức của mảnh đất cố đô Huế xưa.

Giữ hồn xưa bằng tay nghề trẻ

33 tuổi, Đạt đã có 21 năm gắn bó với công việc khảm ốc xà cừ. Với anh, đó không chỉ là nghề kiếm kế sinh nhai mà trở thành cách giữ gìn hồn xưa của cha ông giữa nhịp sống hối hả mà nhiều giá trị truyền thống đang ngày càng mai một dần.

Sinh ra trong gia đình khó khăn, Đạt sớm bộc lộ niềm yêu thích với gỗ và các nghề thủ công từ nhỏ. Đạt nhớ ngay từ hồi nhỏ, hễ thấy người ta làm đồ mỹ nghệ là mải mê đứng xem. Cái duyên đến trong một lần tình cờ Đạt nhìn thấy người thợ khảm xà cừ làm việc. Ánh xà cừ lung linh cùng những đường nét uốn lượn tinh xảo đã níu chân Đạt dừng lại ngắm mãi không chán. Vì thích quá nên cậu tìm cách theo học.

Vừa làm vừa chậm rãi chia sẻ về đam mê mình theo đuổi, Đạt bảo nghề khảm ốc xà cừ ra đời và phát triển mạnh dưới triều Nguyễn, gắn với không gian cung đình Huế. Từ bình phong, sập gụ, tủ chè đến hoành phi, câu đối... tất cả đều được trang trí bằng những mảnh ốc, mảnh trai cắt gọt thủ công, ghép lên nền gỗ để tạo hình rồng, phượng, tùng, trúc, cúc, mai vốn là biểu trưng cho phú quý, thanh cao và sự trường tồn.

Ốc dùng để khảm phải là ốc biển được khai thác ở các vùng biển Khánh Hòa, Phú Quốc hoặc có thể nhập từ Singapore, Nhật Bản. Có những con ốc đẹp giá lên đến vài triệu đồng. Nói rồi Đạt lấy cho xem con ốc có giá 6 triệu đồng mà dưới ánh sáng, lớp xà cừ trên vỏ ốc ánh lên sắc xanh tím lấp lánh.

Vỏ ốc sau khi được mài thủ công sẽ được cắt thành từng sợi dài rồi cắt nhỏ để tạo hình. Quy trình khảm ốc trải qua rất nhiều công đoạn. Đầu tiên là lên mẫu trên giấy và hoàn thiện bố cục, tiếp đến sẽ vẽ mẫu lên vỏ ốc, cưa tạo hình và sau đó khắc âm trên gỗ rồi khảm ốc bằng keo
chuyên dụng.

Mỗi công đoạn đều đòi hỏi độ chính xác rất cao. Sản phẩm đơn giản như khay trà, độc bình hay tranh nhỏ cũng mất 15-20 ngày mới hoàn thành. Các sản phẩm lớn hơn như sập gụ, tranh treo tường, tủ thờ có thể kéo dài nửa năm, thậm chí đến vài năm. Có bức bình phong cao gần 2m Đạt kể đã làm ròng rã suốt hai năm và có giá bán trên 600 triệu đồng.

Nghề hẹp nhưng đam mê vẫn rộng mở

Theo thời cuộc, nhiều cơ sở khảm xà cừ hiện chọn đi theo hướng hiện đại, tối giản để giảm giá thành. Nhưng với Đạt, khảm xà cừ phải theo lối xưa, hoàn toàn thủ công mới đảm bảo giữ được cái cốt của nghề dẫu giá không rẻ. 

"Gỗ có thể mới, mẫu vẽ có thể mới nhưng nét phải là nét xưa và sản phẩm phải giữ được hồn của người đi trước", Đạt nói.

Để làm điều đó, anh dành nhiều thời gian tìm đến các công trình kiến trúc cổ, danh lam thắng cảnh trong và ngoài kinh thành Huế, nghiên cứu hiện vật bảo tàng nhằm hiểu bố cục, đường nét và tinh thần mỹ thuật xưa. Vì chọn giữ cách làm cũ nên đó là cách để anh đọc và hiểu xem người xưa nghĩ gì, làm gì để tạo ra tác phẩm có hồn.

Đam mê và có thể thao thao nói về công việc song giọng Đạt chợt chùng xuống khi thừa nhận thực tế nghề khảm ốc xà cừ đang ngày càng bị thu hẹp. 

Người trẻ theo nghề này ở Huế hiện không còn bao nhiêu do thu nhập không ổn định, công việc bấp bênh. Chưa kể khách hàng giờ cũng chủ yếu chọn sản phẩm phổ thông vì giá thấp, trong khi dòng sản phẩm cổ xưa, tinh xảo có giá thành cao và kén người chơi.

Khách hàng của anh trải dài khắp cả nước, cả ở nước ngoài, những người thật sự yêu thích sản phẩm khảm xà cừ chế tác trên gỗ cẩm lai, trắc, mun, gõ. Nghệ nhân 9X ấy bảo rằng với ai cũng vậy, dù theo nghề gì cũng cần trái tim người làm nghề phải nuôi dưỡng đam mê mỗi ngày.

Niềm đam mê ấy đã và đang giúp anh trụ vững khi chọn lối đi ngược dòng. Nỗ lực ấy đã được ghi nhận khi Phan Tấn Đạt vừa được chủ tịch UBND TP Huế trao danh hiệu Nghệ nhân Huế trong lĩnh vực thủ công mỹ nghệ năm 2025 vào cuối tháng 12 vừa qua.