Giữ “trận địa” văn hóa thời số hóa - Bài 2: Nguy cơ lệch chuẩn văn hóa trong một bộ phận giới trẻ

Tình trạng lệch chuẩn tiếng Việt ở giới trẻ đang báo động. Ảnh: Báo Quân đội nhân dân

Khi sự phản cảm trở thành công cụ câu view

Giữa tháng 4/2026, dư luận xôn xao trước vụ TikToker “Hoài Núi” bị Công an tỉnh Lào Cai xử phạt 7,5 triệu đồng vì đăng tải video có nội dung phản cảm nhằm câu view trên mạng xã hội. Trong đoạn clip, người này thực hiện hành động gây sốc, đi ngược thuần phong mỹ tục để thu hút tương tác. Điều đáng chú ý là tài khoản này sở hữu hàng chục ngàn người theo dõi. Nhiều video đạt hàng trăm ngàn đến hàng triệu lượt xem.

Trước vụ việc TikToker “Hoài Núi” cũng đã xảy ra nhiều vụ tương tự. Nghiêm trọng hơn, cơ quan chức năng đã khởi tố nhiều đối tượng về hành vi truyền bá văn hóa phẩm đồi trụy trên không gian mạng. Điều đáng suy nghĩ là trong đó có các bị can còn rất trẻ. Có đối tượng thuê máy chủ, tên miền từ nhà cung cấp nước ngoài để lập website, phát tán video dung tục nhằm thu lợi bất chính. Đằng sau những vụ việc ấy là dấu hiệu đáng báo động về sự lệch chuẩn trong nhận thức và lối sống của một bộ phận thanh niên hiện nay. Vì lợi nhuận và lượt tương tác, có người sẵn sàng bất chấp ranh giới đạo đức, xem nhẹ thuần phong mỹ tục, biến những nội dung độc hại thành “hàng hóa” trên môi trường số.

Nhưng nếu chỉ nhìn từ phía người phát tán thì chưa đủ. Điều đáng lo hơn nằm ở chỗ vẫn có nhiều người trẻ tò mò, dễ dãi, thậm chí xem việc tiêu thụ những “rác phẩm” ấy như một hình thức giải trí bình thường. Chính sự tiếp nhận lệch chuẩn ấy đã vô tình tạo ra “đất sống” cho các nội dung độc hại tiếp tục lan rộng.

Điều đáng suy nghĩ không chỉ là một cá nhân sẵn sàng thực hiện hành vi phản cảm để câu view mà là việc những nội dung như vậy vẫn có thể thu hút hàng triệu lượt xem và được chia sẻ chóng mặt trên mạng xã hội. Khi sự tử tế lan truyền chậm hơn sự phản cảm, đó là lúc xã hội phải nhìn lại hệ giá trị đang bị đảo lộn trên không gian mạng.

Theo thống kê mới nhất của cơ quan chức năng, Việt Nam hiện có hơn 72 triệu người dùng mạng xã hội; riêng TikTok đạt gần 68 triệu người dùng từ 18 tuổi trở lên. Với giới trẻ, mạng xã hội không còn đơn thuần là công cụ giải trí mà đang trở thành môi trường định hình hành vi, ngôn ngữ, lối sống và hệ giá trị.

Trong môi trường ấy, nhiều nội dung độc hại lại có tốc độ lan truyền nhanh hơn các giá trị tích cực. Chỉ cần vài phút lướt mạng xã hội, người dùng có thể bắt gặp hàng loạt video phản cảm, phát ngôn tục tĩu, nội dung giật gân, khoe lối sống hưởng thụ hoặc cổ súy hành vi lệch chuẩn. Không ít “hiện tượng mạng” nổi lên chỉ sau vài đoạn livestream gây sốc hay những màn tạo scandal trên không gian số.

Nguy hiểm hơn, mạng xã hội đang tạo ra tâm lý “nổi tiếng nhanh”, khiến một bộ phận người trẻ đánh đồng giá trị cá nhân với lượt xem, lượt thích và độ phủ sóng trên internet. Khi sống ảo trở thành thước đo thành công, nhiều người sẵn sàng bất chấp chuẩn mực đạo đức để đổi lấy sự chú ý nhất thời. Có người phát tán nội dung dung tục nhằm câu tương tác; có người biến đời tư, scandal hay hành vi phản cảm thành công cụ kiếm tiền.

Nhiều chuyên gia truyền thông số cho rằng giới trẻ hiện nay đang sống trong “môi trường thuật toán”, nơi sở thích và hành vi bị dẫn dắt liên tục bởi các nền tảng công nghệ. Khi người dùng càng xem nhiều nội dung gây sốc, hệ thống càng tiếp tục đề xuất những nội dung tương tự. Quá trình ấy dễ tạo ra “buồng vang nhận thức”, khiến người trẻ dần quen với sự chuẩn lệch mà không nhận ra.

Trong một khảo sát của UNICEF về thanh thiếu niên và môi trường mạng tại Việt Nam, nhiều người trẻ thừa nhận thường xuyên tiếp xúc với nội dung độc hại, tin giả hoặc phát ngôn kích động trên không gian số. Điều đáng lo là không ít người thiếu kỹ năng sàng lọc và phản biện thông tin.

Khoảng trống về giáo dục, văn hóa

Sự lệch chuẩn trong một bộ phận giới trẻ không chỉ bắt nguồn từ tác động của mạng xã hội mà còn phản ánh khoảng trống trong giáo dục văn hóa, đạo đức và lý tưởng sống. Hiện, nhiều người trẻ có thể cập nhật rất nhanh các xu hướng trên TikTok, thuộc lòng tên thần tượng nước ngoài, nhưng lại mơ hồ về lịch sử dân tộc, văn hóa truyền thống hay những giá trị nền tảng của người Việt Nam. Có người dành hàng giờ theo dõi các trend trên mạng nhưng ít quan tâm đến sách, hoạt động xã hội hay đời sống cộng đồng.

Đáng chú ý, nhiều biểu hiện lệch chuẩn hiện nay đang được ngụy trang dưới vỏ bọc “tự do cá nhân”, “thời thượng” hoặc “quyền thể hiện bản thân”. Từ việc cổ súy lối sống hưởng thụ cực đoan, đề cao vật chất, thần tượng hóa sự nổi tiếng bằng mọi giá cho đến xu hướng phát ngôn lệch chuẩn, tất cả đều có thể tác động lâu dài đến nhận thức xã hội nếu không được định hướng kịp thời.

Chỉ thị số 46-CT/TW của Ban Bí thư từng cảnh báo: Nhiều sản phẩm văn hóa độc hại đã và đang xâm nhập vào nước ta, tác động xấu đến tư tưởng, đạo đức, lối sống của một bộ phận Nhân dân, nhất là thanh thiếu niên; làm xói mòn những giá trị đạo đức tốt đẹp của dân tộc”. Đến nay, cảnh báo ấy vẫn còn nguyên tính thời sự.

Trong thời đại số, cuộc đấu tranh trên mặt trận văn hóa, tư tưởng ngày càng phức tạp. Các thế lực chống phá thường triệt để lợi dụng không gian mạng để gieo rắc thông tin sai lệch, cổ súy lối sống cực đoan, kích động tâm lý phủ nhận truyền thống và làm suy giảm niềm tin xã hội. Đối tượng chúng hướng tới nhiều nhất là giới trẻ. Bởi đây là lực lượng sử dụng internet thường xuyên, nhanh nhạy với công nghệ nhưng cũng dễ bị tác động bởi tâm lý đám đông và xu hướng thần tượng hóa trên mạng xã hội.

Nguy hiểm ở chỗ, sự xâm nhập ấy không diễn ra bằng những khẩu hiệu công khai mà len lỏi qua các sản phẩm giải trí, các trào lưu mạng và những nội dung tưởng như vô hại. Nếu ngày càng có nhiều người trẻ dần thờ ơ với lịch sử dân tộc, xem nhẹ trách nhiệm cộng đồng và chỉ chạy theo giá trị cá nhân cực đoan, đó cũng là lúc nền tảng tinh thần xã hội đứng trước nguy cơ bị xói mòn.

Từ sính ngoại đến nguy cơ lai căng văn hóa

Hội nhập quốc tế là xu thế tất yếu. Tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại là yêu cầu của phát triển. Nhưng hội nhập không có nghĩa hòa tan, càng không đồng nghĩa với việc phủ nhận giá trị dân tộc.

Điều đáng lo hiện nay là trong một bộ phận giới trẻ đang xuất hiện tâm lý sùng ngoại, tiếp nhận văn hóa thiếu chọn lọc và xem nhẹ bản sắc truyền thống. Nhiều người say mê thần tượng ngoại quốc nhưng thờ ơ với văn hóa dân tộc. Họ cập nhật rất nhanh xu hướng nước ngoài nhưng lại thiếu hiểu biết về lịch sử, ngôn ngữ và các giá trị truyền thống Việt Nam.

Thói sính ngoại không chỉ biểu hiện trong giải trí mà còn len vào lối sống và tiêu dùng. Có người mặc nhiên cho rằng hàng ngoại luôn tốt hơn hàng trong nước. Có người tùy tiện pha trộn ngôn ngữ nước ngoài trong giao tiếp như một “mốt thời thượng”, trong khi xem nhẹ sự trong sáng của tiếng Việt. Nếu kéo dài, những biểu hiện ấy sẽ từng bước làm suy giảm lòng tự tôn dân tộc và ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa Việt Nam.

Một quốc gia có thể phát triển nhanh về kinh tế, nhưng nếu thế hệ trẻ mất phương hướng về văn hóa, thiếu lý tưởng sống và thờ ơ với cội nguồn dân tộc thì sự phát triển ấy khó bền vững. Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam nhìn nhận, hiện môi trường văn hóa chưa thật sự lành mạnh, đạo đức xã hội còn biểu hiện xuống cấp, mất bản sắc. Thực tế ấy đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với toàn xã hội trong việc xây dựng “sức đề kháng” văn hóa cho người trẻ trước những tác động tiêu cực của môi trường số.

(Còn tiếp)

TÚ MINH