Hiểm họa những video giả từ AI

Mở mạng xã hội bây giờ gặp nhan nhản những video giả do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra. Theo các chuyên gia, không thể xem nhẹ các video này rằng chỉ 'vui vẻ', hệ lụy của chúng nguy hiểm hơn nhiều, đặc biệt với trẻ em.

Sự tấn công âm thầm

Ngày 25/12/2025, cơ quan công an xử phạt N.H.A, sinh năm 1976, trú P.Thanh Xuân, Hà Nội, sau khi người này đăng tải video có tiêu đề "truyền nhân Lạc Long Quân đây rùi" trong đó có hình ảnh một người ngồi trên con trăn khổng lồ bơi trên mặt hồ Hoàn Kiếm. Người này khai đã dùng AI tạo video trên để "câu view".

Lướt mạng xã hội từ Facebook, TikTok, Zalo hiện nay không khó để thấy những video do AI tạo ra có nội dung sai sự thật, phi logic thực tế, tương tự video "người đàn ông cưỡi trăn" giữa Hà Nội. Như trẻ cầm dao chặt mèo; người ngồi cạnh hổ mẹ và ôm đàn hổ con; đứa trẻ rơi vào chuồng thú dữ, con thú bồng em bé trả cho người thân bên ngoài hàng rào; người lớn ngồi trên ô tô vuốt má con báo…

Tiến sĩ (TS) Nguyễn Ngọc Phiên, Giám đốc Trung tâm tin học kiêm Giám đốc Trung tâm đào tạo phát triển xã hội, Trường đại học Tôn Đức Thắng, cho biết các video giả mạo từ AI tràn lan khắp nơi là một vấn đề đáng lo ngại cần được xem xét nghiêm túc. Trước hết, về mặt nhận thức và phát triển tư duy, trẻ em đặc biệt ở độ tuổi dưới 12 đang trong giai đoạn hình thành khả năng phân biệt giữa thực tế và tưởng tượng. Khi liên tục tiếp xúc với những nội dung phi logic nhưng được trình bày với hình ảnh cực kỳ chân thực do AI tạo ra, các em có thể gặp khó khăn trong việc xây dựng nhận thức đúng đắn về thế giới thực, hiểu được ranh giới an toàn trong tương tác với động vật và môi trường, cũng như phát triển khả năng tư duy phản biện và đánh giá độ tin cậy của thông tin.

"Về mặt hành vi và an toàn, những video như "trẻ cầm dao chặt mèo" hay "thú dữ ôm người" không chỉ phi logic mà còn tiềm ẩn nguy cơ thực sự. Trẻ nhỏ có xu hướng bắt chước những gì chúng thấy trên màn hình. Việc bình thường hóa những hành vi nguy hiểm này có thể dẫn đến các tai nạn đáng tiếc khi trẻ cố gắng tái hiện trong đời thực", TS Phiên nói.

"Ngoài ra, về mặt cảm xúc và tâm lý, một số nội dung như "chặt mèo" dù chỉ là hình ảnh giả lập, vẫn có thể gây ám ảnh hoặc làm tê liệt cảm xúc của trẻ trước bạo lực. Lâu dài, điều này có thể ảnh hưởng đến sự phát triển đồng cảm và nhận thức về giá trị sống. Tuy nhiên, tôi cũng muốn lưu ý rằng mức độ ảnh hưởng phụ thuộc nhiều vào độ tuổi, thời lượng tiếp xúc, và đặc biệt là sự giám sát, định hướng của người lớn", theo TS Nguyễn Ngọc Phiên.

Nhan nhản video do AI tạo ra, sai sự thật, gây nguy hiểm cho người xem, nhất là trẻ em. ẢNH: CHỤP MÀN HÌNH

Thạc sĩ truyền thông Phạm Công Nhật, giảng viên Trường đại học Công nghệ TP. Hồ Chí Minh (HUTECH), cho hay hiện có những video AI làm quá giống thật, chuyên gia AI cũng khó phân biệt. Và điều nguy hiểm là người ta càng xem nội dung gì nhiều, mạng xã hội càng hiện ra nhiều nội dung tương tự. "Tức là các trang mạng xã hội này sẽ cho chúng ta xem những thứ họ muốn chúng ta xem, trong khi ta tưởng rằng mình đang xem những thứ ta thật sự muốn", thạc sĩ Nhật nói.

Từ video ngắn trên tiktok, facebook tới "brain rot"

"Brain Rot" (thối não) trở thành từ của năm 2024 theo Oxford University Press. Thạc sĩ Phạm Công Nhật cho hay thuật ngữ này có thể hiểu là khi người dùng thường xuyên coi những nội dung rất đơn giản, không khiến não của họ phải suy nghĩ, tư duy, thì lâu dài não sẽ "teo" lại, giảm đi các khả năng nhận thức sâu về một vấn đề.

Dễ thấy hiện nay trẻ em, học sinh (HS), sinh viên ngày càng thiếu kiên nhẫn. Trước đây các bạn có thể coi YouTube 5 - 10 phút, bây giờ clip ngắn trên TikTok chỉ 15 - 30 giây. Những nội dung này không khiến não bộ tư duy, chủ yếu để giải trí. Như vậy không chỉ gây nguy hiểm ở góc độ thông tin giả mạo, phi thực tế, nếu lạm dụng các clip ngắn do AI tạo ra trong thời gian dài còn ảnh hưởng nghiêm trọng tới tư duy, não bộ con người.

TS Nguyễn Ngọc Phiên cho biết từ góc độ nghiên cứu khoa học, có nhiều bằng chứng cho thấy việc tiêu thụ quá nhiều nội dung video ngắn có tác động đáng kể đến não bộ và sức khỏe tinh thần. "Về cơ chế thần kinh học, các video ngắn được thiết kế để kích hoạt hệ thống khen thưởng trong não, còn gọi là "dopamine reward system". Mỗi lần vuốt sang video mới, não tiết dopamine tạo cảm giác thích thú tức thời. Điều này tương tự như cơ chế của các hành vi gây nghiện. Khi não bộ quen với việc nhận kích thích liên tục và nhanh chóng, nó có thể gặp khó khăn trong việc tập trung vào các hoạt động đòi hỏi sự kiên nhẫn lâu dài", TS Phiên phân tích.

Theo TS Phiên, các nghiên cứu cho thấy việc liên tục chuyển đổi sự chú ý giữa các nội dung ngắn có thể làm suy giảm khả năng duy trì sự tập trung kéo dài, năng lực tư duy sâu và phân tích phức tạp, cũng như khả năng đọc hiểu các văn bản dài, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tập trung học tập, nghiên cứu sâu của HS, sinh viên. Bên cạnh đó còn là hệ lụy về sức khỏe tinh thần, lướt video ngắn quá nhiều cũng liên quan đến nhiều vấn đề như giảm thời gian ngủ và chất lượng giấc ngủ kém, tăng lo âu và trầm cảm do so sánh xã hội, giảm khả năng điều chỉnh cảm xúc, cảm giác trống rỗng sau khi "lướt" trong thời gian dài…

Cần rèn tư duy phản biện

Đâu là giải pháp cho vấn đề này? Theo TS Nguyễn Ngọc Phiên, cần sự phối hợp đa chiều từ tất cả các bên liên quan. Từ phía phụ huynh, điều quan trọng là giám sát có chủ đích chứ không phải kiểm soát tuyệt đối. Thay vì cấm hoàn toàn, phụ huynh nên xem cùng con và trao đổi về những gì các em đang xem, giải thích đâu là thật, đâu là do AI tạo ra, đâu là nguy hiểm, đặt giới hạn thời gian hợp lý khi xem video ngắn.

HS, sinh viên cần theo dõi thời gian mình dành cho video ngắn mỗi ngày thông qua các ứng dụng bằng cách đặt thời gian cụ thể trong ngày không dùng mạng xã hội. Ngoài ra, các bạn nên chọn lọc nội dung, theo dõi những tài khoản có nội dung giáo dục, sáng tạo thực sự thay vì chỉ để giải trí thụ động; phát triển các sở thích ngoài đời thực…

"Nhà trường và giáo viên cần ưu tiên giáo dục về "media literacy" - hiểu biết truyền thông, bằng cách dạy HS cách nhận biết nội dung do AI tạo ra, rèn luyện kỹ năng đánh giá nguồn thông tin, thảo luận về đạo đức cũng như trách nhiệm khi tạo hoặc chia sẻ nội dung số. Các bài học về AI, deepfake, an toàn số nên được tích hợp vào chương trình học như một phần bắt buộc, đồng thời tổ chức các buổi thực hành về cách sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Nhà trường cần khuyến khích tư duy phản biện bằng cách đặt câu hỏi "Điều này có thực tế không?" khi phân tích nội dung, dạy cách kiểm chứng thông tin", TS Phiên nói. Theo thạc sĩ Phạm Công Nhật, khi người trẻ thiếu và yếu tư duy phản biện, các bạn dễ bị tin giả đánh lừa.

Theo cô Trần Thị Hoài Nghi, giáo viên Trường tiểu học Kim Đồng, P.Gò Vấp, TP. Hồ Chí Minh, phụ huynh nên theo sát con em mình, giới hạn độ tuổi sử dụng điện thoại, thời lượng sử dụng, truy cập những trang được phép, cũng cần làm gương cho con với hành vi dùng mạng xã hội…

Ngoài ra, TS Nguyễn Ngọc Phiên và thạc sĩ Phạm Công Nhật đề xuất các nền tảng mạng xã hội cần cải thiện thuật toán để chịu trách nhiệm hơn trong việc đề xuất nội dung phù hợp với lứa tuổi.

Theo Thanh Niên