"Nature" ghi nhận Việt Nam có chế tài mạnh với vi phạm liêm chính khoa học

Theo bài viết đăng hồi đầu tháng 9 trên Nature Index, VN cùng với Ấn Độ và Peru đang là những quốc gia đáng chú ý trong việc ban hành các chính sách nhằm giảm thiểu tình trạng vi phạm liêm chính khoa học (LCKH). Nature chỉ ra rằng thay vì để các trường ĐH tự điều tra và xử lý vi phạm, điều thường gây e ngại vì đơn vị nào cũng sợ bị ảnh hưởng đến danh tiếng, xu hướng mới hiện nay là áp dụng phương pháp quản lý mạnh mẽ từ các cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức tài trợ.

Đã có chế tài mạnh

Bài viết trên Nature nhấn mạnh việc mới đây Bộ KH-CN của VN ban hành hướng dẫn về LCKH và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, bao gồm hàng loạt hình thức kỷ luật đối với các hành vi sai trái. Những vi phạm như đạo văn, làm giả dữ liệu, thao túng hình ảnh hay gian lận trong khâu bình duyệt sẽ phải đối mặt với các hình thức xử lý cứng rắn như cảnh cáo bằng văn bản, bắt buộc xin lỗi công khai và hoàn trả kinh phí nghiên cứu. Đáng chú ý, các hành vi sai phạm sẽ được ghi lại trên hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia.

Chuyên trang Nature Index ghi nhận VN cùng với Ấn Độ và Peru đang là những nơi đáng chú ý trong việc ban hành chế tài mạnh với vi phạm liêm chính khoa học

TS Dương Tú, Trưởng dự án Phát triển dược phẩm tại Serán Bioscience (Mỹ), người được Nature phỏng vấn trong bài viết, đánh giá sự ra đời của hướng dẫn mới này về LCKH là một "cột mốc quan trọng trong việc thúc đẩy và thể chế hóa LCKH ở VN".

Trao đổi thêm với Thanh Niên, TS Dương Tú cho biết: "Trước đây, LCKH tại VN chủ yếu được thúc đẩy thông qua các nguyên tắc chung và khuyến khích tự nguyện mà thiếu cơ chế thực thi mạnh mẽ. Giờ đây, những nguyên tắc này đã được đưa vào khuôn khổ pháp lý và chuyển hóa thành các yêu cầu cụ thể, khiến việc tuân thủ chúng trở thành kỳ vọng hiển nhiên và nghĩa vụ chính thức trong hệ thống quản trị nghiên cứu của VN.

Hướng dẫn mới là kết quả của quá trình vận động chính sách và thể chế hóa LCKH kéo dài nhiều năm. Cùng với quá trình này, nhận thức và mức độ quan tâm của xã hội về LCKH ngày càng mở rộng, chuyển từ phạm vi hẹp cộng đồng học thuật sang vấn đề được quan tâm rộng rãi trong dư luận rồi được đưa lên bàn nghị sự".

TS Dương Tú cũng nhấn mạnh vai trò của nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia: "Trong số nhiều biện pháp vừa được ban hành, việc thiết lập nền tảng kỹ thuật số tập trung về các vi phạm liêm chính nghiên cứu có thể đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc tăng cường trách nhiệm giải trình. Bằng cách ghi lại những vi phạm đã được xác nhận một cách minh bạch và có hệ thống, nền tảng này có thể giúp đảm bảo rằng các hành vi sai trái nghiêm trọng sẽ được xem xét đầy đủ trong suốt sự nghiệp của một nhà nghiên cứu, đồng thời hạn chế khả năng tái phạm hay bỏ lọt sai phạm".

Hệ quả của sự phát triển "nóng"

Lý giải về nguyên nhân dẫn đến thực trạng gia tăng vi phạm LCKH, Nature trích lời TS Dương Tú cho rằng hệ thống nghiên cứu của VN đã mở rộng rất nhanh chóng trong những năm gần đây. Áp lực mạnh mẽ về quốc tế hóa và tăng sản lượng công bố trong một số trường hợp đã tạo ra động cơ ưu tiên số lượng bài báo hơn chất lượng và tính liêm chính của nghiên cứu. Khi số lượng công bố, trích dẫn hoặc thứ hạng quốc tế trở thành những chỉ số hiệu quả chủ chốt trong đánh giá cá nhân và tổ chức, chúng có thể vô tình tạo động lực ưu tiên những kết quả có thể đo đếm được hơn chất lượng, tính minh bạch và giá trị thực chất của nghiên cứu.

Hệ quả là hàng loạt vấn nạn như xuất bản trên các tạp chí "săn mồi", "lò bán bài báo" (paper mills), khai man địa chỉ công tác và thao túng bình duyệt ngày càng trở nên rõ ràng và khiến công chúng lo ngại.

Trong bài viết trên Nature, TS Achal Agrawal, nhà khoa học dữ liệu của Ấn Độ, đã chỉ ra tỷ lệ bài báo bị rút bỏ cao bất thường ở một số quốc gia đang phát triển như Ethiopia, Ả Rập Xê Út, Pakistan... Nguồn tài liệu mà TS Agrawal nhắc đến cũng cho thấy VN cũng là một trong những nơi có tỷ lệ rút bài cao. Chỉ trong 3 năm (từ 2022 - 2024), VN có tới 111 bài báo bị gỡ bỏ, và là quốc gia có tỷ lệ bài bị gỡ cao thứ 11 thế giới trong giai đoạn này.

Theo TS Dương Tú, việc VN tham khảo kinh nghiệm quản lý khoa học từ Trung Quốc, Liên minh Châu Âu hay Singapore để xây dựng bộ khung chế tài mới về liêm chính nghiên cứu được giới chuyên gia quốc tế đánh giá là một bước đi cần thiết.

Biểu đồ tỷ lệ bài báo bị rút giai đoạn 2022 - 2024 cho thấy VN xếp thứ 11

Thống kê cho thấy trong giai đoạn 2022 - 2024, VN có 111 bài báo khoa học bị rút

"Tác động lâu dài nhất của hướng dẫn mới không nằm ở các hình thức xử phạt, mà ở sự thay đổi sâu rộng hơn trong cách hệ thống nghiên cứu vận hành - từ đào tạo thường xuyên về LCKH đến cải cách phương thức đánh giá nghiên cứu và cơ chế ghi nhận, khen thưởng nhà khoa học. Những thay đổi này có thể giúp giảm bớt động cơ từng khiến số lượng công bố được ưu tiên hơn chất lượng và tính liêm chính", TS Dương Tú chia sẻ.

Theo TS Dương Tú, một hệ thống công bằng cần phân định rạch ròi giữa sai sót vô ý, các thực hành nghiên cứu đáng nghi vấn và vi phạm có chủ ý. Việc xử phạt sai phạm tiềm ẩn nguy cơ làm nản lòng các nhà nghiên cứu trong việc báo cáo sai sót hoặc sửa chữa hồ sơ khoa học bởi họ sợ phải chịu hậu quả không tương xứng. Do đó, hệ thống cần tập trung vào trách nhiệm giải trình, đồng thời xây dựng môi trường nghiên cứu an toàn, khuyến khích các nhà khoa học can đảm thừa nhận lỗi và đính chính sai sót vô ý một cách minh bạch. Một nền khoa học trưởng thành và liêm chính không chỉ biết xử lý hành vi sai trái mà còn phải có khả năng bảo vệ các nhà nghiên cứu trung thực và tận tâm trước sự cạnh tranh không công bằng từ những người tham gia vào các thực hành thiếu đạo đức.

TS Dương Tú cũng cho rằng việc triển khai hiệu quả các quy định mới về liêm chính nghiên cứu đòi hỏi phải xây dựng lại các giá trị, chuẩn mực và cơ chế vận hành của hệ sinh thái khoa học VN. Thách thức chính trong việc thúc đẩy LCKH ở VN là cần đảm bảo rằng hướng dẫn mới cùng các quy định về liêm chính nghiên cứu được triển khai và thực thi một cách hiệu quả và trở thành một phần của hoạt động nghiên cứu hằng ngày của các nhà khoa học. Quá trình chuyển đổi thể chế nghiên cứu không chỉ đòi hỏi xử lý đích đáng sai phạm mà còn cần khuyến khích và khen thưởng hoạt động nghiên cứu nghiêm túc, minh bạch và có trách nhiệm.

Theo Báo Thanh Niên