Thời điểm này, ngành điều đang bước vào mùa thu mua nguyên liệu của năm 2026, song đây cũng là lúc chuỗi cung ứng của ngành hàng xuất khẩu tỷ đô lộ rõ những bất cập mang tính hệ thống.
Trong khi doanh nghiệp phải nhập khẩu nguyên liệu với giá cao thì ngay tại thủ phủ điều Việt Nam, nông dân vẫn chịu cảnh bấp bênh.
Bài toán đặt ra cho ngành điều hiện nay là không chỉ giữ vững vị thế số một thế giới về chế biến và xuất khẩu điều nhân mà còn cải thiện sinh kế cho người nông dân.
Áp lực nguồn cung
Theo Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas), Việt Nam hiện là quốc gia nhập khẩu điều thô lớn nhất thế giới, đồng thời cung ứng tới 80% lượng nhân điều xuất khẩu toàn cầu.
Năm 2025, doanh nghiệp trong ngành đã nhập khẩu hơn 3,122 triệu tấn điều thô với giá trị trên 4,667 tỷ USD, con số cho thấy mức độ phụ thuộc rất lớn vào nguồn cung bên ngoài.
Sự phụ thuộc này đang trở thành điểm nghẽn khi thị trường nguyên liệu quốc tế ngày càng biến động. Phần lớn điều thô nhập khẩu đến từ các quốc gia châu Phi, nơi nhiều chính sách mới đang được áp dụng nhằm giữ lại nguồn nguyên liệu cho chế biến trong nước.
Một số nước quy định cấm xuất khẩu điều thô trong giai đoạn đầu vụ, áp giá xuất khẩu tối thiểu hoặc tăng thuế, phí đối với điều thô xuất khẩu.
Theo đánh giá của Vinacas, những thay đổi này khiến việc nhập khẩu điều thô của doanh nghiệp Việt Nam trở nên khó khăn hơn, chi phí tăng cao, qua đó làm giảm hiệu quả sản xuất-kinh doanh.
Không chỉ chịu tác động từ chính sách thương mại, ngành điều còn đối mặt với những thách thức về địa chính trị. Xung đột tại Trung Đông và các khu vực khác tiếp tục gây gián đoạn chuỗi cung ứng, làm gia tăng chi phí logistics, giá nhiên liệu và vận chuyển.
Trong khi đó, nhu cầu tiêu thụ tại các thị trường lớn như Hoa Kỳ, châu Âu, Trung Đông có dấu hiệu suy giảm do khó khăn kinh tế.
Dù vậy, ngành điều vẫn đặt mục tiêu xuất khẩu khoảng 800.000 tấn nhân điều với kim ngạch đạt 5 tỷ USD trong năm 2026. Đây là mục tiêu không dễ đạt được trong bối cảnh thị trường nhiều biến động, đặc biệt khi giá nguyên liệu đầu vào có xu hướng tăng nhanh hơn giá sản phẩm đầu ra.
Một trong những vấn đề nổi cộm hiện nay là tình trạng doanh nghiệp tranh mua nguyên liệu đầu vụ, góp phần đẩy giá lên cao. Chia sẻ về vấn đề này, ông Cao Thúc Uy, Giám đốc Công ty Trách nhiệm hữu hạn Cao Phát cho rằng, rủi ro lớn nhất không phải là thiếu nguồn cung mà là tâm lý thị trường.
Theo ông Cao Thúc Uy, các báo cáo có độ tin cậy cao đều cho thấy, sản lượng điều thô toàn cầu khá ổn định; dự báo sản lượng điều toàn cầu năm 2026 sẽ tương đương năm 2025, đạt khoảng 5 triệu tấn.
Trên thực tế, nhiều diện tích điều trồng mới ở châu Phi và Cambodia bắt đầu cho thu hoạch đã giúp sản lượng điều thô tăng liên tục trong 10 năm qua.
Tuy nhiên, tâm lý sợ thiếu nguyên liệu vẫn hiện hữu và khiến nhiều doanh nghiệp giành nhau mua điều thô ngay từ đầu vụ, điều này vô tình đẩy giá lên cao.
Mặt khác, xung đột Trung Đông khiến rủi ro năng lượng gia tăng, lạm phát cao, người tiêu dùng nhiều quốc gia thắt chặt chi tiêu, nhu cầu điều nhân sẽ khó tăng trong giai đoạn này. Do đó, các doanh nghiệp cần cân nhắc, không nên vội vàng mua nguyên liệu với giá cao.
Cùng quan điểm, ông Phùng Văn Sâm, Tổng Giám đốc Công ty CP Tập đoàn Hanfimex Việt Nam cho rằng, chính tâm lý lo ngại đã khiến thị trường nguyên liệu điều thô bị méo mó.
Doanh nghiệp luôn trong tình trạng sợ nguyên liệu tăng giá, sợ không có nguồn chế biến nên ai cũng “tranh thủ” mua sớm khi chưa cần thiết. Nguyên nhân sâu xa là bởi doanh nghiệp không cập nhật thông tin hoặc thông tin không đáng tin về cung-cầu nguyên liệu.
Ông Nguyễn Minh Họa, Phó Chủ tịch Vinacas khẳng định, nguồn cung điều thô toàn cầu thực tế không thiếu như nhiều người lo ngại, và Việt Nam vẫn đang là quốc gia đứng đầu về năng lực chế biến điều nhân.
Vấn đề là cộng đồng doanh nghiệp phải phối hợp, phát huy vai trò điều tiết chuỗi cung ứng. Việc minh bạch thông tin thị trường, hạn chế tình trạng đầu cơ, tranh mua sẽ giúp ổn định giá nguyên liệu, bảo vệ lợi ích chung của toàn ngành.
Bên cạnh đó, Hiệp hội cũng khuyến khích doanh nghiệp đẩy mạnh đầu tư vào chế biến sâu, phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao nhằm đa dạng hóa thị trường và phân khúc khách hàng. Đây được xem là hướng đi chiến lược, giúp nâng cao vị thế của ngành điều Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Gia công hạt điều thô tại xã Bình Tân, huyện Phú Riềng, Bình Phước. (Ảnh: K GỬIH - TTXVN)
Cải thiện năng suất
Trong khi doanh nghiệp chế biến phụ thuộc lớn vào nhập khẩu, vùng nguyên liệu trong nước lại phát triển chưa tương xứng.
Trong chuyến khảo sát vùng nguyên liệu mới đây của Vinacas tại khu vực trồng điều trọng điểm của tỉnh Đồng Nai (khu vực tỉnh Bình Phước cũ) cho thấy, nhiều vườn cây già cỗi và chịu tác động mạnh từ thời tiết khiến năng suất sụt giảm đáng kể.
Tại xã Long Hà, nông dân trồng điều cho biết, hai tháng đầu năm 2026, thời tiết trên địa bàn nắng nóng kéo dài rồi đột ngột có mưa trái mùa ngay thời điểm cây điều ra bông làm khô bông, không thể đậu trái. Ước tính sản lượng điều khu vực này giảm khoảng 30% so với năm trước.
Tương tự tại xã Phú Nghĩa, nhiều vườn điều trong trình trạng trái thưa thớt, đặc biệt là những vườn lâu năm. Anh Điểu Voi, thôn Thác Dài (xã Phú Nghĩa, Đồng Nai) cho biết, chỉ sau vài cơn mưa trái mùa, phần lớn bông điều bị khô quắt, tỷ lệ đậu trái còn khoảng 20%, nhiều cây điều chỉ lác đác vài trái.
“Vườn điều có diện tích khoảng 0,8ha, là giống điều địa phương được trồng trên 20 năm. Những năm thời tiết thuận lợi sản lượng thu hoạch được khoảng 1 tấn, nhưng năm nay khả năng chỉ được 3 tạ.
Dù giá điều thô đang ở mức 35.000-36.000 đ/kg nhưng do năng suất thấp nên thu nhập từ cây điều không đáng kể. Người dân ở đây phải đi làm thêm công việc khác để trang trải cuộc sống”, anh Điểu Voi chia sẻ.
Không chỉ năng suất giảm, chi phí sản xuất gia tăng cũng khiến người trồng điều gặp nhiều khó khăn. Ông Lê Quốc Doanh, xã Phú Nghĩa cho biết, với giống điều cũ, đã trồng lâu năm tại địa phương để đạt năng suất 2 tấn/ha nông dân phải chăm sóc kỹ, mỗi năm bón phân 02/03 đợt và cắt tỉa tán cây nhằm tăng tỷ lệ đậu trái.
Sau khi trừ chi phí, lợi nhuận không còn bao nhiêu, chưa kể năng suất phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết.
Trong bối cảnh đó, việc cải tạo giống và nâng cao kỹ thuật canh tác được xem là giải pháp căn cơ để nâng cao hiệu quả sản xuất điều. Ông Hoàng Văn Tần, một nông dân tại Thôn 8, xã Long Hà, Đồng Nai đã tự mày mò lai tạo được giống điều mới, năng suất cao đặt tên BP-102.
Ông Hoàng Văn Tần cho biết, gia đình ông gắn bó với cây điều từ những ngày đầu đến Đồng Nai lập nghiệp, cách đây hơn 40 năm. Tuy nhiên, những vườn điều lâu năm, già cỗi cho sản lượng bất bênh, thường xuyên bị sâu bệnh, hiệu quả kinh tế thấp.
Không chạy theo xu hướng chặt điều để trồng tiêu hay sầu riêng, ông Hoàng Văn Tần tìm kiếm những cây điều có ưu điểm vượt trội về ghép khảo nghiệm trên gốc điều cũ để sàng lọc những cây cho năng suất cao, khả năng chống chịu sâu bệnh và thời tiết tốt để cải tạo vườn điều của gia đình. Giống điều BP -102 do ông lai tạo cho thu hoạch sớm hơn các giống điều cũ ở địa phương, chỉ sau 2 năm bắt đầu ra trái và cho sản lượng cao từ năm thứ 5 trở đi.
Theo ông Hoàng Văn Tần, nếu chọn giống tốt và chăm sóc đúng cách, vườn điều trưởng thành có thể cho năng suất từ 03/04 tấn/ha, đảm bảo thu nhập ổn định cho người trồng.
Khác với những cây trồng khác đòi hỏi kỹ thuật chăm sóc phức tạp, cây điều chỉ cần trồng đúng mật độ, không để tán cây chồng lấn lên nhau và cung cấp đủ dinh dưỡng ở thời điểm chuẩn bị ra bông là cho năng suất, chất lượng hạt tốt.
Đến nay giống điều BP-102 đã được một số nông dân tại Đồng Nai biết đến, thay thế cho các giống điều địa phương năng suất thấp khi tái canh các vườn điều già cỗi.
Ông Nguyễn Minh Hưng, xã Phú Riềng, Đồng Nai cho biết, gia đình đang canh tác 2 ha điều bao gồm giống điều khác nhau. Cùng phương pháp chăm sóc nhưng giống điều mới cho năng suất tốt hơn; khi gặp thời tiết bất lợi, mức độ thiệt hại cũng thấp hơn. Do đó, khi thay thế những cây già cỗi, gia đình sẽ chọn giống điều mới để đảm bảo hiệu quả lâu dài.
Theo Vinacas, Đồng Nai là vùng có điều kiện thổ nhưỡng rất phù hợp với cây điều. Chất lượng điều trồng Việt Nam nói chung, Đồng Nai nói riêng đã được nhiều khách hàng công nhận, đánh giá cao.
Tuy nhiên, diện tích cây điều được tái canh bị thu hẹp, quá trình chuyển đổi giống điều vẫn còn chậm.
Nguyên nhân khách quan là khi các loại cây trồng khác cho hiệu quả kinh tế vượt trội, những vườn điều lâu năm dần bị thay thế bởi cà phê, hồ tiêu, sầu riêng. Một bộ phận nông dân là đồng bào thiểu số muốn tái canh cây điều thì thiếu vốn và lo ngại rủi ro.
Về lâu dài, phát triển vùng nguyên liệu trong nước vẫn là giải pháp cốt lõi để ngành điều giảm dần sự lệ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu.
Tuy nhiên, để làm được điều này, cần sự hỗ trợ của cơ quan quản lý nhà nước và địa phương trong việc thống kê, quy hoạch vùng trồng. Bên cạnh đó, phải có phát huy hiệu quả khuyến nông, hướng dẫn kỹ thuật cho nông dân.
Khi năng suất và chất lượng hạt điều được nâng lên, cây điều không chỉ là cây xoá đói giảm nghèo mà còn có thể phát triển kinh tế lâu dài cho người dân địa phương./.
Đọc nhiều
