"Thông điệp của Tổng Bí thư về khoa học cơ bản có ý nghĩa chiến lược"

Sáng 25/5, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản.

Phát biểu kết luận buổi làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, công tác nghiên cứu khoa học cơ bản phải được đổi mới mạnh mẽ cả về nhận thức, thể chế, cơ chế đầu tư, tổ chức thực hiện và phương thức vận hành để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Đây là vấn đề chiến lược liên quan trực tiếp đến mô hình phát triển, năng lực tự chủ và vị thế quốc gia của Việt Nam trong thế kỷ 21.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đánh giá nhận thức về vai trò của nghiên cứu khoa học cơ bản đã có bước chuyển rất quan trọng. Nếu trước đây, khoa học cơ bản được nhìn như hoạt động học thuật chuyên sâu của các viện, trường, thì hiện nay coi đây là nền móng tri thức của quốc gia; là cơ sở hình thành công nghệ lõi, nguồn nhân lực tinh hoa, năng lực dự báo chiến lược, năng lực hoạch định chính sách và năng lực tự chủ phát triển trong dài hạn.

Phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus đã có cuộc trao đổi với Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED - cơ quan trực tiếp tài trợ cho nghiên cứu khoa học cơ bản thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ) xung quanh nội dung này.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu chỉ đạo. (Ảnh: Thống Nhất/TTXVN)

Mọi đột phá công nghệ đều bắt nguồn từ khoa học cơ bản

- Thưa ông, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh khoa học cơ bản là nền móng tri thức của quốc gia. Ông nhìn nhận như thế nào về thông điệp này trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy phát triển công nghệ chiến lược và kinh tế tri thức?

PGS. TS Đào Ngọc Chiến: Tôi cho rằng đây là một thông điệp có ý nghĩa chiến lược rất sâu sắc. Trong lịch sử phát triển khoa học và công nghệ của thế giới, mọi đột phá công nghệ lớn đều bắt nguồn từ những khám phá của khoa học cơ bản. Các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, công nghệ bán dẫn, công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học hay vật liệu mới đều được xây dựng trên nền tảng tri thức do nghiên cứu cơ bản tạo ra.

Đối với Việt Nam, khi chúng ta đặt mục tiêu phát triển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, thì đầu tư cho khoa học cơ bản không chỉ là đầu tư cho tri thức mà còn là đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn của quốc gia. Khoa học cơ bản giúp hình thành nguồn nhân lực nghiên cứu trình độ cao, tạo ra các ý tưởng mới, mở ra các hướng công nghệ mới và nâng cao năng lực hấp thụ, làm chủ công nghệ tiên tiến của thế giới.

Chỉ đạo của Tổng Bí thư một lần nữa khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của khoa học cơ bản trong hệ sinh thái khoa học và công nghệ quốc gia, đồng thời tạo động lực để các cơ quan quản lý, các tổ chức nghiên cứu và cộng đồng khoa học tiếp tục kiên trì theo đuổi những nghiên cứu nền tảng có giá trị lâu dài.

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED). (Ảnh: Hoàng Hiếu/TTXVN)

- Là cơ quan trực tiếp tài trợ cho nghiên cứu khoa học cơ bản, ông đánh giá thế nào về những chỉ đạo của Tổng Bí thư liên quan đến việc đổi mới cơ chế đầu tư, tài trợ và chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học?

PGS. TS Đào Ngọc Chiến: Tôi cho rằng đây là một trong những điểm đột phá rất quan trọng trong tư duy phát triển khoa học và công nghệ hiện nay.

Bản chất của nghiên cứu khoa học, đặc biệt là nghiên cứu cơ bản, luôn gắn với rủi ro. Nhiều ý tưởng có giá trị lớn không thể bảo đảm thành công ngay từ đầu. Nếu cơ chế quản lý chỉ tập trung vào việc kiểm soát rủi ro mà không chấp nhận khả năng thất bại trong nghiên cứu thì rất khó tạo ra những kết quả mang tính đột phá.

Việc Tổng Bí thư nhấn mạnh yêu cầu đổi mới cơ chế tài trợ, chấp nhận rủi ro hợp lý và đánh giá kết quả dựa trên giá trị khoa học thực chất là định hướng rất phù hợp với thông lệ quốc tế. Đây cũng là cơ sở quan trọng để các quỹ tài trợ nghiên cứu như NAFOSTED tiếp tục hoàn thiện cơ chế tài trợ theo hướng cạnh tranh, minh bạch, dựa trên đánh giá đồng cấp quốc tế, đồng thời mở rộng các chương trình tài trợ cho những ý tưởng mới, những hướng nghiên cứu có tính tiên phong.

Đặc biệt, với tư cách là cơ quan trực tiếp triển khai các hoạt động tài trợ nghiên cứu, chúng tôi rất vui mừng khi những định hướng lớn của Tổng Bí thư đã được cụ thể hóa ngay trong dự thảo Nghị định về tổ chức và hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia. Nghị định xác định rõ nguyên tắc chấp nhận rủi ro khoa học, rủi ro công nghệ trong phạm vi có kiểm soát; quản lý hoạt động tài trợ dựa trên kết quả đầu ra và tác động; đồng thời cho phép Quỹ áp dụng các cơ chế tài trợ linh hoạt phù hợp với mức độ rủi ro của từng nhiệm vụ nghiên cứu.

Đây sẽ là cơ sở pháp lý quan trọng để Quỹ triển khai các chương trình tài trợ, hỗ trợ mới theo hướng tiệm cận chuẩn mực quốc tế, khuyến khích các ý tưởng nghiên cứu tiên phong, đột phá và tạo môi trường thuận lợi hơn cho các nhà khoa học mạnh dạn theo đuổi những vấn đề khoa học lớn, có tính thách thức cao.

Khi nhà khoa học được trao quyền tự chủ cao hơn, được tin tưởng và được đánh giá trên kết quả khoa học thực chất, chúng ta sẽ có điều kiện tốt hơn để hình thành những công trình nghiên cứu có tầm ảnh hưởng quốc tế và những nền tảng tri thức phục vụ phát triển đất nước trong dài hạn.

PGS, TS Đào Ngọc Chiến

Khi nhà khoa học được trao quyền tự chủ cao hơn, được tin tưởng và được đánh giá trên kết quả khoa học thực chất, chúng ta sẽ có điều kiện tốt hơn để hình thành những công trình nghiên cứu có tầm ảnh hưởng quốc tế và những nền tảng tri thức phục vụ phát triển đất nước trong dài hạn.

- Tổng Bí thư đề cập yêu cầu hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, trung tâm nghiên cứu xuất sắc có năng lực cạnh tranh quốc tế. Theo ông, Việt Nam hiện đã có nền tảng nào để hiện thực hóa mục tiêu này và đâu là những thách thức lớn nhất?

PGS. TS Đào Ngọc Chiến: Sau hơn 15 năm triển khai cơ chế tài trợ nghiên cứu cơ bản theo chuẩn mực quốc tế, Việt Nam đã hình thành được một số nhóm nghiên cứu có uy tín trong nhiều lĩnh vực như toán học, vật lý, hóa học, khoa học vật liệu, khoa học sự sống, công nghệ thông tin và một số ngành khoa học xã hội, nhân văn.

Nhiều nhà khoa học Việt Nam đã chủ trì các công trình được công bố trên các tạp chí khoa học hàng đầu thế giới, tham gia mạng lưới nghiên cứu quốc tế và đào tạo được đội ngũ nghiên cứu trẻ có chất lượng. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh và tiến tới xây dựng các trung tâm nghiên cứu xuất sắc.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay là bảo đảm nguồn đầu tư ổn định, dài hạn và đủ quy mô cho các nhóm nghiên cứu. Bên cạnh đó, chúng ta vẫn cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế tự chủ, tăng cường hợp tác quốc tế, nâng cao chất lượng hạ tầng nghiên cứu và đặc biệt là có chính sách đủ mạnh để thu hút, giữ chân các nhà khoa học xuất sắc.

Để hình thành các trung tâm nghiên cứu có khả năng cạnh tranh quốc tế, cần có tầm nhìn đầu tư dài hạn trong nhiều năm liên tục, thay vì chỉ hỗ trợ theo từng nhiệm vụ ngắn hạn.

Ảnh minh hoạ.

- Theo ông, cần thay đổi gì trong cơ chế quản lý khoa học hiện nay để tạo điều kiện cho các nhà khoa học yên tâm theo đuổi các nghiên cứu nền tảng?

PGS. TS Đào Ngọc Chiến: Theo tôi, điều quan trọng nhất là tiếp tục chuyển mạnh từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy quản trị khoa học hiện đại.

Nhà khoa học cần được trao quyền tự chủ nhiều hơn trong việc lựa chọn hướng nghiên cứu, tổ chức thực hiện nhiệm vụ và sử dụng nguồn lực nghiên cứu. Đồng thời, cơ chế đánh giá cần tập trung vào chất lượng và tác động của kết quả nghiên cứu thay vì quá chú trọng vào các thủ tục hành chính hoặc các chỉ tiêu mang tính hình thức.

Bên cạnh đó, cần xây dựng các chương trình tài trợ dài hạn cho những hướng nghiên cứu nền tảng, những nhóm nghiên cứu mạnh và các nhà khoa học xuất sắc. Nghiên cứu cơ bản thường cần thời gian tích lũy tri thức trong nhiều năm mới tạo ra những phát hiện quan trọng, vì vậy sự ổn định trong chính sách và nguồn lực là yếu tố đặc biệt cần thiết.

Tôi cũng cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế khoán chi, đơn giản hóa thủ tục quản lý và tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý khoa học để nhà khoa học có thể dành nhiều thời gian hơn cho hoạt động nghiên cứu.

Phát hiện, bồi dưỡng và trọng dụng các nhà khoa học trẻ cần là ưu tiên chiến lược

- Ông kỳ vọng những định hướng, chỉ đạo mới của Tổng Bí thư sẽ tạo ra chuyển biến như thế nào đối với hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia cũng như hệ sinh thái nghiên cứu khoa học cơ bản tại Việt Nam?

PGS. TS Đào Ngọc Chiến: Những chỉ đạo của Tổng Bí thư sẽ tạo ra một động lực mới cho sự phát triển của khoa học cơ bản và đổi mới sáng tạo ở Việt Nam.

Đối với Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia, đây là cơ sở chính trị và định hướng chiến lược rất quan trọng để tiếp tục hoàn thiện các hoạt động tài trợ nghiên cứu cơ bản, phát triển nguồn nhân lực nghiên cứu chất lượng cao, hỗ trợ các nhóm nghiên cứu mạnh và thúc đẩy hợp tác khoa học quốc tế.

Trong thời gian tới, Quỹ sẽ tiếp tục đổi mới hoạt động theo hướng tiệm cận các chuẩn mực quốc tế, nâng cao chất lượng đánh giá khoa học, mở rộng các hình thức tài trợ phù hợp với yêu cầu phát triển mới của đất nước và tăng cường kết nối giữa nghiên cứu cơ bản với các lĩnh vực công nghệ chiến lược.

Một tín hiệu rất tích cực là Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân vừa ký ban hành Chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc. Đây là chương trình có ý nghĩa chiến lược nhằm hỗ trợ các nhóm nghiên cứu mạnh, các nhà khoa học xuất sắc theo đuổi những hướng nghiên cứu nền tảng có tầm nhìn dài hạn, có khả năng tạo ra các tri thức mới và các đột phá khoa học.

Chương trình cũng hướng tới việc hình thành các trung tâm nghiên cứu xuất sắc, tăng cường hợp tác quốc tế và phát triển đội ngũ nhà khoa học trẻ tài năng, qua đó hiện thực hóa các định hướng lớn mà Tổng Bí thư đã đặt ra về phát triển khoa học cơ bản, xây dựng năng lực khoa học công nghệ nội sinh và nâng cao vị thế khoa học của Việt Nam trên trường quốc tế.

Tôi kỳ vọng Chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc sẽ trở thành một trong những công cụ chính sách quan trọng của Nhà nước trong việc đầu tư dài hạn cho tri thức nền, tạo dựng các hạt nhân khoa học xuất sắc và chuẩn bị nguồn lực khoa học cho các công nghệ chiến lược của đất nước trong giai đoạn tới.

PGS. TS Đào Ngọc Chiến kỳ vọng những chỉ đạo của Tổng Bí thư sẽ tạo ra một động lực mới cho sự phát triển của khoa học cơ bản và đổi mới sáng tạo ở Việt Nam. (Ảnh: Bộ Khoa học và Công nghệ)

- Tổng Bí thư cũng nhấn mạnh yêu cầu phát hiện, trọng dụng và đãi ngộ nhân tài khoa học. Theo ông, Việt Nam cần có chính sách gì để thu hút và giữ chân các nhà khoa học trẻ theo đuổi nghiên cứu cơ bản trong dài hạn?

PGS, TS Đào Ngọc Chiến: Nguồn nhân lực là yếu tố quyết định đối với sự phát triển của khoa học cơ bản. Vì vậy, việc phát hiện, bồi dưỡng và trọng dụng các nhà khoa học trẻ cần được xem là một ưu tiên chiến lược. Để thực hiện mục tiêu này, bên cạnh các chính sách chung về đào tạo và sử dụng nhân lực khoa học, cần có những chương trình đầu tư có trọng tâm, trọng điểm đối với những tài năng trẻ xuất sắc ngay từ giai đoạn đầu của sự nghiệp nghiên cứu.

Trong thời gian tới, Quỹ sẽ triển khai Chương trình Nghiên cứu sinh xuất sắc (VREF) nhằm phát hiện, tuyển chọn và hỗ trợ các nghiên cứu sinh có tiềm năng nổi trội trong các lĩnh vực khoa học và công nghệ ưu tiên.

Nguồn nhân lực là yếu tố quyết định đối với sự phát triển của khoa học cơ bản. Vì vậy, việc phát hiện, bồi dưỡng và trọng dụng các nhà khoa học trẻ cần được xem là một ưu tiên chiến lược.

PGS. TS Đào Ngọc Chiến

Chương trình không chỉ hỗ trợ kinh phí nghiên cứu mà còn tạo điều kiện để các nghiên cứu sinh được tham gia các nhóm nghiên cứu mạnh, tiếp cận các nhà khoa học hàng đầu trong và ngoài nước, tham gia các mạng lưới nghiên cứu quốc tế và từng bước hình thành năng lực nghiên cứu độc lập. Đây là cách tiếp cận đã được nhiều quốc gia áp dụng thành công để xây dựng đội ngũ nhà khoa học đẳng cấp quốc tế từ thế hệ trẻ.

Bên cạnh đó, cần tạo điều kiện để các nhà khoa học trẻ được tham gia các nhóm nghiên cứu mạnh, được tiếp cận hạ tầng nghiên cứu hiện đại và được kết nối với các mạng lưới khoa học quốc tế. Môi trường học thuật tốt, cơ hội phát triển nghề nghiệp rõ ràng và cơ chế đánh giá công bằng có ý nghĩa không kém các chính sách đãi ngộ vật chất.

Đồng thời, cần có cơ chế thu hút các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài và các chuyên gia quốc tế tham gia vào các chương trình nghiên cứu trong nước, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu.

Tôi tin rằng khi các nhà khoa học trẻ nhìn thấy cơ hội phát triển lâu dài, được tin tưởng, được trao quyền và được tạo điều kiện để theo đuổi những ý tưởng khoa học lớn, họ sẽ sẵn sàng gắn bó với con đường nghiên cứu cơ bản và đóng góp cho sự phát triển của đất nước.

- Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!

Phòng sạch, Trung tâm Nano và Năng lượng, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội là nơi đào tạo và nghiên cứu về bán dẫn. (Ảnh: Giang Huy)