Trời càng lạnh càng dễ đột quỵ khi tập thể thao: Vì sao?

Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng (thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam) cho biết, khi gặp lạnh, phản xạ tự nhiên của cơ thể là co mạch ngoại vi - tức các mạch máu ở da, tay, chân co lại để dồn máu về tim, não và các cơ quan quan trọng. Quá trình này được điều khiển bởi hệ thần kinh giao cảm, giải phóng các hormone như norepinephrine và epinephrine, làm mạch co, tim đập nhanh hơn và huyết áp tăng.

Huyết áp được quyết định bởi 2 yếu tố chính: Cung lượng tim (lượng máu tim bơm mỗi phút) và sức cản ngoại vi (độ “chật, hẹp” của hệ mạch). Khi trời lạnh, sức cản ngoại vi tăng, nên để đẩy được máu đi, tim bắt buộc phải co bóp mạnh hơn, huyết áp dễ tăng cao hơn bình thường, nhất là ở người đã có tăng huyết áp hoặc xơ vữa mạch.

Các nghiên cứu dịch tễ cho thấy, mùa đông luôn là mùa có tỷ lệ tai biến tim mạch, nhồi máu cơ tim và đột quỵ cao hơn mùa hè, một phần vì huyết áp trung bình tăng thêm vài mmHg, phần khác vì lạnh làm máu “cô đặc” hơn và mảng xơ vữa dễ nứt, bong.

Máu đặc hơn, nguy cơ hình thành cục máu đông

Lạnh còn làm thay đổi tính chất của máu: Cơ thể có xu hướng lợi tiểu do lạnh, khiến thể tích huyết tương giảm, trong khi các yếu tố đông máu và tiểu cầu tương đối tăng, làm máu “đặc” hơn. Cùng lúc, co mạch và dòng chảy không đều ở các đoạn mạch xơ vữa tạo điều kiện cho các cục huyết khối nhỏ hình thành và dễ “kẹt” ở các mạch nhỏ hơn.

Khi các cục máu đông di chuyển lên não, chúng có thể gây đột quỵ thiếu máu cục bộ (tắc mạch máu não); nếu mắc vào mạch vành nuôi tim, sẽ gây nhồi máu cơ tim. Đây là lý do vì sao nhiều khuyến cáo quốc tế khuyên người có tiền sử bệnh tim, tăng huyết áp, rối loạn nhịp… cần đặc biệt thận trọng khi tập ngoài trời trong những ngày lạnh sâu.

Làm gì để chơi thể thao an toàn hơn khi trời lạnh?

Trong thời tiết lạnh, khởi động là bước không thể rút ngắn, kể cả “toàn đội đang chờ”. Một gợi ý tham khảo: 

• 5-7 phút làm nóng toàn thân: Đi bộ nhanh, chạy bước nhỏ, nâng gối, đánh tay để tăng thân nhiệt và lưu lượng máu tới chi.

• 5 phút giãn cơ động: Xoay khớp vai, khuỷu, cổ tay, lưng, hông, gối, cổ chân; tránh giãn tĩnh kéo dài khi cơ vẫn còn “lạnh”, 5-8 phút làm nóng chuyên môn. 

• Nên giữ ấm cơ thể với trang phục phù hợp, theo nguyên tắc layering - mặc nhiều lớp.

Khi trời lạnh, cảm giác khát thường giảm, nhưng cơ thể vẫn mất nước qua hơi thở và mồ hôi, khiến máu cô đặc hơn nếu không bù đủ. Nên uống từng ngụm nhỏ, đều đặn (khoảng vài chục đến trăm ml mỗi 15-20 phút tùy người), ưu tiên nước ấm hoặc nước điện giải nhạt, tránh uống một lúc quá nhiều nước lạnh.

Trước buổi chơi thể thao, nên có một bữa nhẹ chứa carb phức (bánh mì, khoai, cháo, bún/phở ít dầu…) để đảm bảo năng lượng, tránh vừa đói vừa lạnh. Rượu bia không nên xuất hiện trước và trong khi chơi, vì cồn làm giãn mạch da, tạo cảm giác ấm giả nhưng thực ra làm thất thoát nhiệt nhanh hơn, đồng thời ảnh hưởng đến nhịp tim, huyết áp và khả năng phối hợp vận động. Ở một số bộ môn, nếu có thể nên ưu tiên sân có mái che, tường chắn gió.

"Đối với mỗi người chơi, thông điệp quan trọng nhất là lắng nghe cơ thể, tôn trọng thời tiết, không đánh đổi sức khỏe tim mạch và hệ hô hấp chỉ để cố thêm một game, một pha bóng đẹp", bác sĩ khuyến cáo.