Ngày giỗ, giữ cội nguồn

Một trong những hoạt cảnh ước lệ tái hiện đám giỗ Nam Bộ. Ảnh: PHƯƠNG LAN

Dưới nếp nhà của người dân miền Tây, đám giỗ không chỉ là ngày tưởng niệm người đã khuất mà còn là thực hành đạo lý uống nước nhớ nguồn. Theo truyền thống, việc thờ cúng tổ tiên thường duy trì đến đời thứ năm (ngũ đại mai thần chủ), sau đó linh vị sẽ được hòa vào nguồn cội chung của dòng tộc. Đây chính là cách người phương Nam nuôi dưỡng ý thức về huyết thống và sự tiếp nối giữa các thế hệ.

Nhằm bồi đắp lòng hiếu thảo và nâng cao nhận thức về di sản cho thế hệ trẻ, vừa qua, Ban Quản lý Di tích tỉnh phối hợp Ủy ban nhân dân xã Mỹ Hòa Hưng tổ chức chương trình giáo dục di sản văn hóa qua chuyên đề sân khấu hóa “Đám giỗ - Nét đẹp văn hóa Nam Bộ”. Tham gia chương trình hôm ấy, chúng tôi như được ngược dòng thời gian, sống lại trong không gian thờ tự trang nghiêm của những ngôi nhà cổ. Từ vị trí trung tâm là bàn thờ chính, hai bên tả hữu dành cho dòng họ nội - ngoại đến hình ảnh những “chấp sự” là con cháu trong nhà tất bật trước tửu, châm trà trong khói hương trầm ấm áp, tái hiện trọn vẹn sự thành kính.

Lễ vật dâng cúng không cầu kỳ nhưng chứa đựng triết lý sâu sắc. Chỉ với tô nước trắng thanh khiết, đĩa rượu, chung trà nhưng đó là biểu tượng của lòng thanh tịnh. Đúng như câu đối: “Thành tâm nhất phiến thông thiên địa/ Hiếu đạo thiên thu cảm quỷ thần” (Một tấm lòng thành thông suốt trời đất/ Đạo hiếu ngàn năm cảm động đến quỷ thần). Bà Bùi Thị Thúy - nguyên Giám đốc Bảo tàng An Giang, chia sẻ tâm huyết: “Bàn thờ gia tiên trong đám giỗ Nam Bộ được bố trí rất có trật tự. Điều đặc trưng nhất là cúng bằng những món ăn hằng ngày của gia đình. Đó là sự gần gũi, chân thành, thể hiện nếp nhà và ký ức riêng biệt của mỗi dòng tộc”.

Sau phần nghi lễ, khoảnh khắc ấm lòng nhất chính là lúc con cháu, họ hàng và bà con lối xóm quây quần bên mâm cơm. Ở đó, những câu chuyện về ông bà, thân tộc được kể lại, tình thân thêm gắn kết. “Mâm cúng thường là những món quen thuộc: Cơm, canh, món mặn, trái cây, trà, rượu. Điều đặc trưng là cúng bằng chính những món ăn hằng ngày của gia đình, thể hiện sự gần gũi, chân thành”, bà Thúy chia sẻ thêm.

Theo thời gian, đám giỗ Nam Bộ chuyển từ không gian cộng đồng sang quy mô gia đình. Trước đây, bà con lối xóm cùng tham gia chuẩn bị, không khí rất gắn kết. Nay nhiều gia đình làm gọn, sử dụng dịch vụ, thuận tiện nhưng ít tính cộng đồng hơn. Theo ông Lưu Như Việt - diễn giả văn hóa, nguyên giáo viên Trường Trung cấp Kỹ thuật nghiệp vụ Kiên Giang, ngày nay, mâm cúng và nghi thức được giản lược, đôi khi mang tính hình thức. Tuy nhiên, đám giỗ vẫn giữ được gắn kết đong đầy tình cảm và nhắc nhớ cội nguồn.

Chương trình lần này giúp học sinh hiểu hơn về phong tục, nét đẹp truyền thống của dân tộc. “Những nghi thức đám giỗ Nam Bộ được tái hiện tỉ mỉ, chúng em như được chạm tay vào dòng chảy văn hóa của cha ông. Em sẽ chủ động hơn nữa trong việc tìm hiểu, bảo tồn và lan tỏa những giá trị văn hóa tốt đẹp của quê hương đến với bạn bè muôn phương”, em Nguyễn Thị Thanh Trúc - học sinh lớp 12A2, Trường Trung học cơ sở và Trung học phổ thông Mỹ Hòa Hưng bày tỏ.

Ngày nay, tùy điều kiện khách quan mỗi gia đình sẽ tổ chức đám giỗ phù hợp. Điều quan trọng nhất là giữ được tinh thần hiếu kính và sự gắn kết gia đình. Hình thức có thể thay đổi, nhưng nếu con cháu còn nhớ ngày giỗ, còn tụ họp, thắp nhang tưởng nhớ công ơn tổ tiên thì giá trị truyền thống ngày giỗ vẫn còn.

PHƯƠNG LAN