Một nghiên cứu mới công bố trên tạp chí Quaternary Science Reviews số tháng 6/2026 cho thấy cách đây 780.000 năm, con người tiền sử sinh sống tại khu vực miền Bắc Israel có thể đã thu nhặt gỗ trôi dạt từ tiền thân của hồ Hula để làm nhiên liệu đốt lửa một cách thường xuyên.
Phát hiện này cho thấy cư dân cổ đại đã biết khai thác tài nguyên môi trường hiệu quả và tinh vi hơn so với nhận định trước đây.
Nghiên cứu được thực hiện tại di chỉ khảo cổ Gesher Benot Ya’akov, địa điểm cung cấp bằng chứng sớm nhất ngoài châu Phi về việc con người kiểm soát lửa.
Theo Giáo sư Naama Goren-Inbar thuộc Đại học Hebrew ở Jerusalem, lần đầu tiên các nhà khoa học đã xác định được số lượng lớn mảnh than củi tại đây, một phát hiện hiếm gặp ở các di chỉ có niên đại xa xưa như vậy.
Trước đó, các nhà khảo cổ từng tìm thấy răng cá bị nung nóng, dấu hiệu cho thấy cá đã được nấu chín, cùng các cụm mảnh đá lửa bị cháy.
Di chỉ Gesher Benot Ya’akov đã được khai quật trong nhiều thập kỷ và được định niên đại khoảng 780.000 năm trước dựa trên biến đổi từ trường Trái Đất.
Các nhà khảo cổ xác định khoảng 20 tầng văn hóa, cho thấy con người tiền sử đã quay lại khu vực này liên tục trong khoảng 100.000 năm.
Địa điểm này thuộc nền văn hóa Acheulean, nổi bật với các công cụ đá đặc trưng.
Theo nhóm nghiên cứu, việc tìm thấy than củi cổ xưa là cực kỳ hiếm, do vật liệu này thường bị phân hủy theo thời gian. Tuy nhiên, môi trường trầm tích ẩm ướt của hồ cổ đã giúp bảo tồn hơn 260 mảnh than, tạo điều kiện cho phân tích chi tiết.
Kết quả cho thấy nguồn gỗ dùng làm nhiên liệu rất đa dạng, bao gồm tần bì, liễu, nho, trúc đào, ôliu, sồi, hồ trăn và lựu, trong đó đây cũng là bằng chứng sớm nhất về sự hiện diện của cây lựu tại vùng Levant.
Điều đáng chú ý là nhiều loài thực vật này vẫn tồn tại tại khu vực ngày nay, cho thấy hệ sinh thái đã hình thành từ rất sớm.
Dựa trên mô hình thoát nước của hồ cổ, các nhà khoa học cho rằng cư dân thời đó đã thu nhặt cành và thân cây trôi dạt vào bờ, nguồn nhiên liệu dồi dào, dễ tiếp cận, thay vì phải tìm kiếm gỗ theo cách tốn công sức hơn. Sự lựa chọn này phản ánh năng lực nhận thức và khả năng thích nghi môi trường ở mức cao.
Giả thuyết này cũng được củng cố bởi việc phát hiện gỗ tuyết tùng chưa cháy trong cùng lớp trầm tích, nhiều khả năng có nguồn gốc từ khu vực Cao nguyên Golan.
Các bằng chứng sớm nhất về việc sử dụng lửa trong tiền sử được tìm thấy tại châu Phi, có niên đại khoảng 1,2 triệu năm trước. Tuy nhiên, phải mất hàng trăm nghìn năm sau, con người mới biết tự tạo ra lửa, với các bằng chứng gần đây cho thấy bước tiến này xuất hiện khoảng 400.000 năm trước.
Nằm trên hành lang Levant, tuyến di cư quan trọng từ châu Phi sang Âu-Á, Gesher Benot Ya’akov là điểm trung chuyển của những nhóm người cổ đại, thường được xác định là Homo erectus. Dù chưa tìm thấy hóa thạch người tại đây, các nhà nghiên cứu cho rằng mối liên hệ văn hóa và kỹ thuật với các di chỉ châu Phi là rõ ràng.
Theo Giáo sư Goren-Inbar, phát hiện than củi không chỉ củng cố bằng chứng về việc kiểm soát lửa mà còn cho thấy lửa đã trở thành một yếu tố cốt lõi trong đời sống văn hóa của con người từ cách đây ba phần tư triệu năm./.
Đọc nhiều
